Mindfulness và chánh niệm trong kinh: giống ở đâu, khác ở đâu

Mindfulness đến từ đâu

Năm 1979, Jon Kabat-Zinn mở chương trình Giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm (MBSR) kéo dài tám tuần tại Trung tâm Y khoa Đại học Massachusetts. Về sau có thêm chương trình Liệu pháp nhận thức dựa trên chánh niệm (MBCT) giúp ngăn trầm cảm tái phát. Những người khởi xướng nói rõ họ học từ các truyền thống thiền Phật giáo, rồi trình bày lại bằng ngôn ngữ thế tục để ai cũng có thể dùng. Nhờ vậy, hàng triệu người đã biết dừng lại và thở. Đó là một đóng góp đáng trân trọng.

Chánh niệm trong kinh

Chữ sati có gốc nghĩa là “nhớ”: nhớ giữ đối tượng trước mặt, không để tâm trôi đi. Kinh Phân Tích Bát Chánh Đạo định nghĩa chánh niệm như sau:

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo sống quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, với mục đích điều phục tham ưu ở đời; Tỷ-kheo sống quán thọ trên các thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm với mục đích điều phục tham ưu ở đời; Tỷ-kheo sống quán tâm trên tâm, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm với mục đích điều phục tham ưu ở đời; Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm với mục đích điều phục tham ưu ở đời.

Tương Ưng Bộ 45.8, đoạn 9.1–9.5

Bạn để ý những gì đi cùng niệm: sự tinh cần, sự tỉnh giác, và mục đích là dẹp bỏ tham ưu. Trung Bộ 117 nói thêm: chánh kiến đi trước (đoạn 4.1), và ba pháp chánh kiến, chánh tinh tấn, chánh niệm luôn “chạy quanh” chánh kiến (đoạn 9.3), rồi cũng như vậy với chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng. Kinh ấy cũng nhắc đến “tà niệm” (micchāsati), thứ được thay bằng chánh niệm (đoạn 35.11). Nghĩa là, trong kinh, không phải mọi sự chú ý đều là chánh niệm.

Bát dầu đầy ngang miệng

Tương Ưng Bộ 47.20 có một ví dụ đặc biệt. Một đám đông tụ tập xem người đẹp nhất xứ múa hát. Có người được bảo:

Đây là cái bát đầy dầu. Ông hãy mang bát dầu ấy và đi vòng quanh đám quần chúng lớn và người con gái hoa hậu của quốc độ. Và một người với cây kiếm giơ cao sẽ đi theo sau lưng Ông. Tại chỗ nào làm đổ một ít dầu, tại chỗ ấy, đầu Ông bị rơi xuống”.

Tương Ưng Bộ 47.20, đoạn 2.6–2.8

Đức Phật giải thích: bát dầu đầy là niệm thân (đoạn 3.3). Chánh niệm trong kinh không chỉ là thư giãn; nó có sự cấp thiết, sự tỉnh thức giữa mọi lôi kéo của đời sống.

Giống và khác

• Giống: cả hai đều tập chú ý vào hơi thở, thân thể, cảm giác ngay lúc này, như phần các oai nghi và tỉnh giác trong Kinh Niệm Xứ (MN 10, đoạn 6.1, 8.1). Cả hai đều cho thấy tâm bớt bị cuốn đi khi được quan sát.
• Khác ở khung: mindfulness thường được dạy tách khỏi giới và giáo lý. Trong kinh, chánh niệm đứng chung với chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng.
• Khác ở cách nhìn: mindfulness nhấn mạnh “không phán xét”. Kinh cũng dạy quan sát không bám chấp, nhưng chánh niệm biết rõ đâu là triền cái, đâu là giác chi (MN 10, phần quán pháp), để buông điều bất thiện và nuôi điều thiện.
• Khác ở mục đích: mindfulness thường nhằm giảm căng thẳng, sống khỏe hơn. Kinh hướng đến chấm dứt khổ và chứng ngộ Niết-bàn (MN 10, đoạn 2.1).

Một cây cầu, không phải hai phe

Tương Ưng Bộ 47.19 có câu: “Giữ gìn mình là giữ gìn người, giữ gìn người là giữ gìn mình” (đoạn 2.4). Người tập mindfulness để bớt nóng nảy với con cái đang làm đúng điều ấy ở mức của mình. Không cần chê ai, cũng không cần gán mọi thứ là Phật giáo. Mindfulness có thể là cánh cửa; kinh là căn nhà phía sau cánh cửa, cho ai muốn bước vào.

Thử hình dung

Thử hình dung anh Quân tập theo một ứng dụng mindfulness mười phút mỗi sáng và thấy mình bớt căng thẳng hẳn. Một hôm anh nhận ra mình vẫn tỉnh táo, rất “có mặt”, khi nói một lời nửa thật nửa giả để chốt hợp đồng. Câu hỏi ấy đưa anh đến Bát chánh đạo: niệm của anh cần thêm chánh ngữ để trở thành chánh niệm.

Một gợi ý nhỏ

Nếu bạn đang tập mindfulness, hãy giữ thói quen ấy, và thử thêm một câu hỏi sau mỗi lần ngồi: “Hôm nay niệm của mình có giúp mình nói thật hơn, sống tử tế hơn không?” Muốn đi xa hơn, bạn có thể đọc Kinh Nhập Tức Xuất Tức Niệm, bài kinh trọn vẹn về hơi thở.