Nghiện điện thoại, mạng xã hội: Phật dạy gì

Sáu con vật bị buộc chung

Đức Phật kể: giả sử có người bắt sáu con vật, mỗi con sống ở một nơi, ăn ở một chỗ khác nhau: một con rắn, một con cá sấu, một con chim, một con chó, một con chó rừng và một con khỉ. Người ấy buộc mỗi con bằng một sợi dây chắc, rồi thắt sáu sợi lại thành một nút ở giữa và thả ra. Rắn muốn chui vào ụ mối, cá sấu muốn xuống nước, chim muốn bay lên trời, chó muốn vào làng, chó rừng muốn ra bãi tha ma, khỉ muốn vào rừng. Khi cả bầy mệt lả, con nào mạnh nhất thì những con kia phải theo nó (SN 35.247, đoạn 3.1–3.11).

Ngài giải thích: cũng vậy, người chưa tu tập chánh niệm về thân thì “mắt bị kéo về những sắc dễ chịu, và thấy khó chịu với những sắc không vừa ý”, tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng thế (đoạn 3.12–3.13). Đó là không phòng hộ.

Thử hình dung một buổi tối bình thường. Bạn định đọc vài trang sách. Điện thoại rung, tai đã muốn chạy ra xem. Mở ra thì thấy một đoạn video, mắt nhảy sang video kế tiếp. Đói bụng, lưỡi muốn đặt đồ ăn. Trong lúc ấy, ý bay về một chuyện cũ. Mỗi giác quan kéo một hướng, như sáu con vật trong kinh. Cuối buổi, cuốn sách vẫn ở trang đầu, và bạn thấy mệt mà không biết vì sao.

Cột trụ vững chắc

Phần thứ hai của ví dụ thay đổi một chi tiết: người ấy buộc sáu sợi dây vào một cái cột vững chắc. Sáu con vật vẫn giằng co, mỗi con kéo một phía. Nhưng khi đã mệt, chúng đứng, ngồi rồi nằm xuống ngay bên cột (đoạn 5.8–5.11). Đức Phật nói rõ: “Cột trụ vững chắc là tên gọi của chánh niệm về thân” (đoạn 6.1).

Điều đáng chú ý là các con vật không biến mất, cũng không bị giết. Mắt vẫn thấy, tai vẫn nghe. Chỉ là chúng không còn kéo ta chạy khắp nơi. Chánh niệm về thân, đơn giản nhất là biết hơi thở và biết tư thế của mình, là cái cột ấy. Kinh Niệm Xứ và Kinh Nhập Tức Xuất Tức Niệm là hai bài hướng dẫn cách dựng cột.

Băng bó vết thương

Kinh Đại Người Chăn Bò kể mười một điều làm nên người chăn bò giỏi, rồi so với người tu. Trong đó có “biết băng bó vết thương” cho bò (MN 33, đoạn 2.3). Với người tu, băng bó vết thương nghĩa là:

Ở đây, này các Tỷ-kheo, khi mắt thấy sắc, không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ tướng riêng. Những nguyên nhân gì khiến con mắt không được chế ngự, khiến tham ái, ưu bi, các ác, bất thiện pháp khởi lên; Tỷ-kheo chế ngự nguyên nhân ấy, hộ trì con mắt, thực hành sự hộ trì con mắt.

Trung Bộ 33, đoạn 20.2–20.3

Các ứng dụng mạng xã hội sống nhờ chính các “chi tiết” ấy: một tiêu đề giật gân, một con số lượt thích, một chấm đỏ thông báo. Mỗi chi tiết là một vết thương hở chờ được băng lại. Kinh cũng nói người chăn bò giỏi “biết đồng cỏ”, và đồng cỏ của người tu là bốn niệm xứ (MN 33, đoạn 25.2). Tâm cần một chỗ tốt để về, chứ không chỉ cần bị cấm đoán.

Vài cách buộc dây vào cột

• Ba hơi thở trước khi mở khóa: cầm điện thoại lên, khoan mở, thở ba hơi và hỏi: “Mình mở để làm gì?”
• Tắt bớt các chấm đỏ: tắt thông báo không cần thiết là bớt đi những vết thương hở.
• Điện thoại ngủ ngoài phòng ngủ: bài Mất ngủ, Phật dạy gì có một gợi ý cho giờ trước khi ngủ.
• Nhận ra cú kéo: khi thấy tay tự động với lấy điện thoại, chỉ cần biết: “À, mình đang bị kéo đi.” Nhận ra đã là bắt đầu buộc dây.

Kinh Lửa Cháy (SN 35.28) nói mắt, sắc, và cảm thọ sinh từ đó đều đang “cháy” bởi tham, sân, si. Nhìn màn hình mà biết điều ấy, ta tự khắc cầm nó nhẹ tay hơn.

Một gợi ý nhỏ

Ngày mai, chọn một khoảng thời gian, chẳng hạn bữa ăn tối, để điện thoại ở phòng khác. Khi thấy mình muốn đứng dậy lấy nó, đừng cưỡng ép, chỉ thở một hơi và cảm nhận hai bàn chân đang đặt trên sàn. Đó là cái cột. Những con vật sẽ giằng co một lúc, rồi chúng sẽ nằm xuống.