Mất ngủ, khó ngủ: Phật dạy gì về giấc ngủ an lành

Một đêm đông trên lớp lá mỏng

Kinh kể Đức Thế Tôn ở gần Āḷavī, ngồi trên một lớp lá trải bên lối bò đi, trong rừng cây simsapa. Chàng Hatthaka xứ Āḷavī đi dạo ngang qua, đảnh lễ và hỏi: “Bạch Thế Tôn, Thế Tôn ngủ có ngon không?” Đức Phật đáp: “Phải, này vương tử, Ta ngủ ngon. Ở đời có những người ngủ yên, Ta là một người như thế” (AN 3.35, đoạn 1.5–1.7).

Hatthaka không tin nổi. Anh tả lại: đêm mùa đông lạnh, đúng tuần tuyết rơi, mặt đất cứng bị móng bò giẫm nát, lớp lá thì mỏng, lá trên cây thưa thớt, y cà-sa lạnh, gió bấc thổi buốt (đoạn 2.1). Ngủ như thế sao gọi là ngon?

Đức Phật hỏi lại: hãy nghĩ đến một gia chủ sống trong ngôi nhà kín gió, cửa cài then, cửa sổ đóng, giường trải chăn len và đệm da quý, đèn dầu thắp sáng, bốn người vợ chăm sóc chu đáo. Người ấy có ngủ ngon không? Hatthaka đáp: có. Nhưng Ngài hỏi tiếp: “Có thể nào nơi người ấy khởi lên những cơn sốt do tham sinh ra, nơi thân hay nơi tâm, thiêu đốt người ấy khiến người ấy ngủ không yên?” Hatthaka thừa nhận: có thể (đoạn 3.2–4.3). Cũng vậy với cơn sốt do sân và do si. Còn Như Lai thì đã đoạn tận tham, sân, si, “cắt đứt tận gốc, như cây thốt nốt bị chặt ngọn, không thể khởi lên trong tương lai. Vì vậy Ta ngủ ngon” (đoạn 5.1–5.2).

Cơn sốt trong tâm ta mỗi đêm

Thử hình dung một người phụ nữ ngoài ba mươi, chăn ấm nệm êm, máy lạnh vừa đủ mát. Chị nằm xuống lúc mười một giờ, rồi bắt đầu nghĩ về khoản vay chưa trả, về câu nói khó nghe của sếp, về việc con chưa chịu học. Một giờ sáng, chị cầm điện thoại lên xem thêm vài tin cho “quên đi”. Ba giờ sáng vẫn còn thức.

Đây chính là bức tranh Đức Phật vẽ cho Hatthaka. Muốn có thêm, sợ mất đi: đó là cơn sốt của tham. Bực bội, tức tối, nhai đi nhai lại một cuộc cãi vã: đó là cơn sốt của sân. Rối rắm, không biết mình đang lo điều gì, để suy nghĩ cuốn đi không thấy: đó là cơn sốt của si. Chăn nệm có tốt đến đâu cũng không làm hạ những cơn sốt ấy.

Bài kệ cuối kinh nói: “Cắt đứt mọi vướng mắc, dẹp yên nỗi bồn chồn trong tim, người an tịnh ngủ ngon, vì tâm đã tìm được bình an” (đoạn 9.1–9.4). Chúng ta chưa phải bậc đã cắt đứt mọi vướng mắc, nhưng có thể làm dịu bớt nỗi bồn chồn ấy từng đêm một.

Tâm từ: phương thuốc kinh chỉ ra

Tăng Chi Bộ 11.15 kể mười một lợi ích của tâm từ (mettā) khi được tu tập, làm cho sung mãn. Ba lợi ích đầu tiên là: “ngủ yên giấc, thức dậy thảnh thơi, không gặp ác mộng” (AN 11.15, đoạn 2.2). Điều này rất hợp lý: tâm từ là cái đối nghịch trực tiếp với cơn sốt của sân, và làm mềm lại cơn sốt của tham.

Kinh Từ Bi dạy giữ niệm tâm từ “khi đứng, khi đi, khi ngồi, hay khi nằm mà còn tỉnh thức” (Kinh Tập 1.8, kệ 9). Khoảng thời gian nằm trên giường trước khi ngủ, vốn thường bị bỏ cho lo âu, có thể trở thành lúc tu tập. Bài Tâm từ là gì giải thích kỹ hơn cách thực hành.

Một chỗ dựa khác là hơi thở. Kinh Nhập Tức Xuất Tức Niệm dạy: “Thở vào dài, vị ấy biết: ‘Tôi thở vào dài’” và tập “làm lắng dịu thân hành” (Trung Bộ 118, đoạn 18.1–18.4). Khi tâm có một chỗ để đặt xuống, suy nghĩ dần thưa đi.

Một lưu ý thật lòng

Không phải mọi chứng mất ngủ đều do tâm. Tương Ưng Bộ 36.21 ghi lời Đức Phật rằng có những cảm thọ khởi lên do mật, đờm, gió trong thân, do thời tiết thay đổi, do sinh hoạt thất thường, và quả của nghiệp chỉ là một trong tám nguyên nhân được kể (SN 36.21, kệ 5.1–5.4). Nếu bạn mất ngủ kéo dài, hãy đi khám. Chăm sóc thân và chăm sóc tâm không loại trừ nhau.

Một gợi ý cho tối nay

Trước khi lên giường, đặt điện thoại ở chỗ không với tới. Nằm xuống, thở chậm năm hơi và chỉ biết mình đang thở. Rồi lặng lẽ gửi lời chúc: cho chính mình, cho một người thân, cho người hôm nay làm mình phiền lòng, rồi cho mọi loài: “Mong bạn bình an, mong bạn an vui.” Nếu suy nghĩ kéo đi, nhẹ nhàng quay về câu chúc. Không cần cố ngủ, chỉ cần để tâm dịu xuống. Giấc ngủ thường đến khi ta thôi đuổi theo nó.