“Hãy tự thắp đuốc lên mà đi”: hòn đảo hay ngọn đuốc?

Câu nói ấy xuất hiện lúc nào

Trường Bộ 16 (DN 16), Kinh Đại Bát Niết-bàn, kể những tháng cuối đời Đức Phật. Mùa an cư năm ấy, Ngài bệnh nặng, đau đớn gần chết, nhưng chịu đựng với chánh niệm, tỉnh giác (DN 16, đoạn 2.23.1–2.23.2). Khi Ngài vừa khỏi bệnh, Ngài A-nan (Ānanda) thưa rằng mình đã an tâm phần nào, vì nghĩ Đức Thế Tôn chưa nhập diệt khi chưa có lời dặn gì về Tăng chúng (đoạn 2.24.6–2.24.7).

Đức Phật trả lời rằng Ngài đã dạy Pháp không phân biệt trong và ngoài, “Như Lai không có nắm tay bí mật của người thầy” (natthānanda, tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi, đoạn 2.25.2–2.25.3). Ngài nói mình đã tám mươi tuổi, thân như chiếc xe cũ phải buộc dây mới chạy được (đoạn 2.25.10–2.25.12). Rồi Ngài dạy:

Này Ānanda, thế nào là vị Tỷ-kheo hãy tự mình là ngọn đèn cho chính mình, tự mình nương tựa chính mình, không nương tựa một gì khác, dùng Chánh pháp làm ngọn đèn, dùng Chánh pháp làm chỗ nương tựa, không nương tựa một gì khác?

Trường Bộ 16, đoạn 2.26.1

Nguyên văn: Tasmātihānanda, attadīpā viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā.

Hòn đảo hay ngọn đuốc

Chữ dīpa trong Pāli có hai nghĩa: “hòn đảo” và “ngọn đèn”. Cách dịch “hãy tự thắp đuốc” chọn nghĩa thứ hai. Tuy vậy, trong câu này dīpa luôn đi cặp với saraṇa, “nơi nương tựa, chỗ trú ẩn”, nên nghĩa hòn đảo hợp hơn: một chỗ đất vững giữa dòng nước. Bản tiếng Anh của Bhikkhu Sujato cũng dịch là hòn đảo. Cách hiểu “ngọn đèn” cũng có từ lâu: bản Hán dịch tương ứng trong Trường A-hàm (Kinh Du Hành) dùng hình ảnh tự thắp sáng, và các bản Việt quen thuộc đi theo hướng ấy.

Kinh Pháp Cú dùng đúng hình ảnh ấy: “Bằng siêng năng, không phóng dật, bằng tự chế và điều phục, người trí hãy tự dựng một hòn đảo mà nước lũ không thể nhận chìm” (Pháp Cú 25). Ngọn đuốc giúp thấy đường; hòn đảo giúp không bị cuốn trôi. Hai hình ảnh đều đẹp, nhưng cặp chữ “hòn đảo, nơi nương tựa” gần với sự vững chãi giữa dòng nước hơn là ánh sáng soi đường.

Nửa câu bị bỏ quên

Trong nhiều bản lưu hành trên mạng, câu chỉ còn “hãy tự mình nương tựa chính mình, đừng nương tựa ai khác”. Vế dhammadīpā dhammasaraṇā, “lấy Pháp làm hòn đảo, lấy Pháp làm nơi nương tựa”, bị lược mất. Thiếu vế này, câu dễ bị hiểu thành “tự mình là đủ, không cần ai, không cần giáo pháp”.

Đức Phật không để câu ấy lơ lửng. Ngay sau đó Ngài tự hỏi và tự trả lời: thế nào là sống lấy mình làm hòn đảo, lấy Pháp làm hòn đảo? Đó là khi vị Tỷ-kheo sống quán thân trên thân, quán thọ trên các thọ, quán tâm trên tâm, quán pháp trên các pháp, “nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, đã dẹp bỏ tham ưu ở đời” (đoạn 2.26.2–2.26.7). Đây chính là bốn niệm xứ, được dạy chi tiết trong Kinh Niệm Xứ (Trung Bộ 10). Ngài kết rằng ai sống như vậy, dù lúc này hay sau khi Ngài mất, sẽ là những người cao nhất trong số các Tỷ-kheo ham học (đoạn 2.26.8).

Phần nào có trong kinh, phần nào không

• Có trong kinh: lời dạy lấy chính mình và lấy Pháp làm hòn đảo, làm nơi nương tựa, không nương tựa nơi khác (DN 16, đoạn 2.26.1), nói với Ngài A-nan sau trận bệnh nặng.
• Diễn ý: “thắp đuốc”, “ngọn đèn”. Đây là một cách hiểu chữ dīpa, không sai về từ vựng nhưng xa hình ảnh của câu kinh.
• Không tìm thấy: “mà đi”, “đừng tin ai cả”, “không cần thầy”. Kinh không có ý ấy, và vế “lấy Pháp làm nơi nương tựa” đi liền ngay sau.

Câu này cũng thường bị gọi là “lời cuối cùng của Đức Phật”. Theo DN 16, lời cuối cùng là một câu khác: “Các hành có tánh hoại diệt; hãy tinh cần, chớ phóng dật” (DN 16, đoạn 6.7.3). Lời dạy về hòn đảo được nói trước đó, trong mùa an cư ở làng Beluva gần Vesālī (đoạn 2.22.3).

Một ví dụ

Thử hình dung một người vừa mất người thầy mình kính trọng. Những tuần đầu, họ thấy chơi vơi, như không còn ai chỉ đường. Câu “hãy tự thắp đuốc” có thể khiến họ nghĩ phải tự nghĩ ra con đường mới. Câu kinh đầy đủ nói khác: con đường đã có, đó là Pháp thầy để lại; việc của họ là đứng vững trên đó bằng chánh niệm mỗi ngày. Hòn đảo không cần được phát minh, chỉ cần được bước lên và ở lại.

Một gợi ý nhỏ

Khi thấy mình bị cuốn đi bởi lo âu hay giận dữ, bạn thử dừng lại vài hơi thở và tự hỏi: “Lúc này thân mình thế nào, cảm thọ thế nào, tâm thế nào?” Đó là một bước nhỏ của niệm xứ, và cũng là lúc bạn đứng lên hòn đảo của chính mình. Nếu muốn đi xa hơn, bài thiền cho người mới bắt đầu là chỗ bắt đầu tốt.