Tích Đại Đức Tu Lệ Da
Soreyyattheravatthu
Tích truyện kể duyên do Đức Phật nói kệ 43 Kinh Pháp Cú, phẩm Tâm, theo Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā). Bản Việt: Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli.
Bản Việt · Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli
KỆ NGÔN: (Pháp Cú số 43)
“Na taṃ mātā pitā kayirā,
Aññe vāpi ca ñātakā;
Sammāpaṇihitaṃ cittaṃ,
Seyyaso naṃ tato kare’ti.”
“Không phải do cha mẹ,
Hoặc thân nhân làm thế.
Chính tâm niệm chánh chơn,
Khiến người cao thượng hơn.”
Kệ Pháp Cú nầy, Đức Bổn Sư đã thuyết ra nhân câu chuyện phát khởi từ thành Soreyya (Tu Lệ Da), về sau chấm dứt tại thành Sāvatthī (Xá Vệ).
Trong thời Đức Chánh Biến Tri an cư gần thành Sāvatthī. Trong thành Soreyya, có công tử con nhà triệu phú Soreyya, cùng với người bạn ngồi chung một cỗ xe nhỏ, nhanh lẹ, gọn gàng đã dắt theo rất đông bộ hạ tùy tùng đi ra phía ngoài thành để tắm.
Ngay lúc đó, Đại đức Mahākaccāyana đang đứng ngoài cổng thành đắp y Tăng Già Lê (Saṅghāṭi) lên mình, định vào thành Soreyya để khất thực, thân sắc của Đại đức sáng đẹp tợ vàng ròng.
Công tử Soreyya trông thấy Đại đức cởi trần, ước thầm: “Cha! Phải chi Đại đức nầy là vợ của mình hoặc là vợ mình có được thân hình sáng đẹp như thân hình của Đại đức nầy.”.
Vì nghĩ quấy như thế, công tử mất hết cả nam tướng đột nhiên biến thành một tiểu thơ, hết sức hổ thẹn, Soreyya tuột xuống xe bỏ trốn.
Cả đoàn tùng giả đều thấy tiểu thư, nhưng không ai nhìn ra đó là công tử của mình, nên ngơ ngác hỏi chuyền nhau: “Cái gì thế? Cái gì thế?”.
Người nam hóa nữ nầy đi thẳng một mạch đến thành Takkasilā, chẳng từ giã người bạn cũ của mình, báo hại chàng ta đi tìm công tử Soreyya khắp vùng lân cận chung quanh mà chẳng hề gặp.
Sau khi tắm trở về, nghe Trưởng giả hỏi:
- Còn công tử đâu?
Nhóm bộ hạ đáp: “Chúng con tưởng rằng công tử
tắm xong trở về nhà trước rồi!”.
Khi hay tin con mình mất tích, ông triệu phú cho người đi tìm công tử khắp nơi nhưng không gặp, thì buồn rầu than khóc, rồi nấu cơm cúng quảy vì nghĩ rằng công tử đã chết chìm.
Tiểu thư Soreyya đi đường gặp một đoàn lái buôn, bèn đi bộ theo sau chiếc xe của ông đoàn trưởng, nhiều người trông thấy tiểu thư liền hỏi rằng:
- Cô gái đi theo xe chúng tôi, cô là con nhà ai chúng tôi không biết?
- Mấy ông cứ đánh xe đi đi, để tôi đi bộ cũng được.
Nhưng đi lâu mỏi chân, tiểu thư cởi chiếc nhẫn đeo ở ngón tay ra đổi lấy một chỗ ngồi trên xe.
Những lái buôn suy nghĩ: “Trong thành Takkasilā có công tử là con nhà triệu phú của ta chưa có đôi bạn, để ta làm mối chỉ se tơ cho cô nầy với công tử. Chắc ta sẽ được trọng thưởng.”.
Thế là họ đi ngay đến công tử nói rằng:
- Thưa ông chủ! Hôm nay chúng tôi đưa về cho ông chủ một bảo nữ (itthīratana).
Nghe vậy, công tử cho mời Tiểu thư Soreyya đến để công tử xem mặt. Khi thấy tiểu thư trẻ trung xinh đẹp, duyên dáng, công tử sanh lòng yêu mến, bèn nhận cưới làm chánh thất.
(Hiện tượng nam hóa nữ hay nữ hóa nam rất thông thường, mặc dầu là khó thấy. Thật vậy, không hề có việc người nam nào chưa từng hóa thành nữ, và cũng không hề có người nữ nào mà không hóa thành nam. Quả nhiên, những người nam đã gian dâm với vợ kẻ khác, sau khi mệnh chung phải thọ khổ hàng trăm kiếp, nằm trong địa ngục và khi tái sanh làm người thì phải mang thân phụ nữ. Chính Đại đức Ānanda là bậc Thánh Thinh Văn đã hoàn thành pháp độ sau một trăm ngàn đại kiếp, nhưng khi còn luân hồi cũng có lần phạm tội tà dâm trong kiếp sanh làm con người thợ rèn. Sau khi mãn kiếp đọa sa vào địa ngục, thọ khổ đền tội xong, do nghiệp còn dư sót, còn phải mang thân phụ nữ, làm vợ người nam trong mười bốn kiếp và trải qua thêm bảy kiếp nữ nhân nữa mới được trở lại làm người nam.
Những phụ nữ, sau khi làm các việc lành như bố thí, trì giới… không muốn mang thân người nữ, nên phát nguyện rằng: “Do phước báu của chúng tôi ngày hôm nay, xin cho chúng tôi được tái sanh làm nam nhân trong ngày vị lai.”, (Idaṃ no puññaṃ purisattabhāvapaṭilābhāya saṃvattatūti.), thì sau khi chết được hóa thân thành nam tử. Chư Thiên nữ hầu hạ Thiên Vương cũng do sự hành đạo chơn chánh mà được hóa sanh thành thiên tử.
Công tử Soreyya nầy vì một lúc dấy ý nghĩ xằng đối với Ngài Mahākaccāyana mà trong kiếp hiện tại hóa thành nữ nhân.).
Ăn ở với con ông triệu phú trong thành Takkasilā, cô Soreyya có thai, mãn mười tháng cô sanh con trai, khi đứa con đầu biết đi lẫm đẫm thì cô lại sanh thêm một đứa con trai nữa.
Thế là cô làm mẹ hai đứa con trai, nếu tính chung trước đó, khi còn là công tử Soreyya cô có được hai con trai, thì cô có tất cả là bốn người con trai.
Lúc bấy giờ, chành thanh niên bạn cố tri của cô đang ngồi trên một cỗ xe nhỏ, dẫn đầu năm trăm cỗ xe bò. Chàng từ thành Soreyya sanh thành Takkasīla. Khi đoàn xe đi vào trong thành, cô Soreyya đứng trên tầng chót tòa lâu đài của mình, mở cửa sổ nhìn xuống đường phố, trông thấy thanh niên thì nhận ra được bạn cố tri, bèn sai nữ tỳ đi mời thanh niên lên lầu thượng, khoản đãi niềm nở, trọng hậu.
Thanh niên không biết chủ nhân nên hỏi:
- Thưa bà! Bà chưa từng tiếp xúc với chúng tôi lần nào, tại sao bà lại hậu đãi chúng tôi như thế nầy, hay là có quen biết với chúng tôi chăng?
- Vâng thưa công tử tôi có quen biết với công tử, phải công tử ở thành Soreyya không?
- Dạ phải, thưa bà.
Bà chủ nhà lại hỏi thăm tình hình sức khỏe của song thân, của vợ con công tử Soreyya. Công tử đáp:
- Dạ thưa bà, tất cả đều bình an vô bịnh… Thưa bà, bà cũng có quen biết với nhà ông triệu phú ấy nữa sao?
- Dạ thưa công tử, tôi biết ông bà có một cậu công tử. Cậu ấy hiện giờ ở đâu?
- Bà ơi! Cậu ấy mất rồi, xin bà đừng nhắc đến nữa. Một hôm tôi với công tử cùng ngồi chung trên cỗ xe nhỏ, đi ra ngoài thành để tắm. Thế rồi, cậu ấy mất tích chúng tôi không biết cậy ấy đi đâu, tìm khắp quanh vùng cũng không gặp cậu ấy. Về báo tin cho ông bà Trưởng giả, hai ông bà khóc lóc thở than, rồi lo liệu ma chay cầu siêu cho cậu…
- Thưa ông, chính tôi là công tử Soreyya đây.
- Thưa bà! Bà có tỉnh trí không? Mà sao bà lại nói như thế. Bạn của tôi là một công tử khôi ngô tuấn tú, đẹp như Thiên tử cõi Thượng thiên kia mà.
- Thưa công tử, chính tôi là cậu ấy, không dám nói ngoa.
Cậu công tử không tin hỏi lại:
- Sao lạ kỳ vậy?
- Ngày ấy, công tử có thấy Đại đức Mahākaccāyana chớ?
- Vâng, tôi có thấy.
- Tôi đã ngắm nhìn Ngài Đại đức, rồi ước ao rằng: “Chà phải chi Đại đức làm vợ mình, hay là vợ mình có thân hình đẹp đẽ như của Đại đức.”, vừa nghĩ quấy như vậy, thì nam tướng biến mất và nữ tướng của tôi hiện rõ rệt ra. Khi ấy, tôi quá hổ thẹn, không dám nói ra cho ai biết cả, bỏ chạy lánh đi chỗ khác đó công tử.
- Ôi thôi! Bạn tệ quá đỗi tệ, tại sao lúc bấy giờ bạn không cho tôi hay? Bây giờ bạn đã sám hối với Ngài Đại đức chưa?
- Thưa công tử chưa, công tử biết Đại đức bây giờ ở đâu không?
- Ngài đang cư ngụ trong thành nầy.
- Nếu Đại đức có trì bình ngang đây. Tôi sẽ xin đặt bát Ngài, cúng dường đến Ngài.
- Thế thì bạn hãy lo sắm sửa lễ vật cho sẵn sàng để chúng ta đi sám hối với Ngài.
Công tử đến chỗ ngụ của Đại đức, đảnh lễ Ngài rồi ngồi nép qua một bên, bạch rằng:
- Bạch Ngài, xin thỉnh Ngài ngày mai nầy đến thọ bát nơi nhà con.
- Nầy công tử, ngươi từ xa đến đây phải chăng?
- Bạch Ngài ! Xin Ngài đừng hỏi con về việc ấy, chỉ xin thỉnh Ngài ngày mai nầy thọ bát nơi nhà con.
Đại đức im lặng nhận lời.
Công tử trở về nhà sắp đặt lễ vật cúng dường trọng thể đến Đại đức. Hôm sau, Đại đức đi ngay đến nhà của công tử. Sau khi thỉnh Đại đức an tọa và cúng dường thực phẩm thượng vị đến Đại đức, công tử dắt cô Soreyya ra quì mọp dưới chân Đại đức: “Bạch Ngài, xin Ngài thứ tội cho bạn con.”.
- Chuyện chi thế?
- Bạch Ngài! Cô nầy đây, trước kia là một người nam, bạn thân thiết của con, có lỡ nhìn trộm Ngài và ước quấy như vậy, thành ra mất hết nam tính, hóa ra thân nữ nhân, xin Ngài xá tội.
- Thôi hãy đứng dậy, ta miễn thứ cho cô đó.
Đại đức vừa dứt lời thì tiểu thư Soreyya hoàn hình công tử trở lại như trước.
Sau khi ấy, công tử Takkasilā nói với công tử Soreyya:
- Nầy bạn, hai đứa con nầy do tôi và bạn sanh ra, hoàn thai và hoàn dưỡng chúng, sanh dưỡng cũng đạo đồng, chúng nó là con của chúng ta, vậy chúng ta cứ tiếp tục chung sống ở đây bạn đừng ngại chi cả.
- Bạn à! Tôi đã sống một kiếp là nam nhân, sau đó là nữ nhân và bây giờ trở lại thân nam nhân như trước. Ba lần thay đổi xác thân. Lần đầu, tôi là cha hai đứa con trai, lần sau là mẹ hai đứa con trai khác, cho nên bây giờ đây tôi đã chán ngán đời sống tại gia. Thôi bạn đừng cố gắng lưu tôi lại làm gì. Tôi sẽ đến xuất gia với Ngài Đại đức, hai đứa con nầy xin bạn ráng nuôi nấng, dạy dỗ, đừng bỏ chúng vất vả tội nghiệp.
Nói rồi, công tử Soreyya hôn hít, nựng nịu hai đứa con trai, đoạn nắm tay chúng giao trả tận tay cha chúng, rồi từ giã ra đi đến xuất gia với Ngài Đại đức.
Đại đức cho công tử xuất gia làm Sa di, về sau cho thọ Cụ túc giới, rồi dắt đệ tử lần lượt du hành về thành Sāvatthī.
Từ đấy, người ta gọi vị tân Sư nầy là Tỳ khưu Soreyya.
Hiện tượng biến nam thành nữ của Đại đức Soreyya lúc Ngài chưa xuất gia đã làm chấn động dư luận trong xứ. Thiên hạ đua nhau đến hỏi Đại đức:
- Bạch Ngài! Chúng tôi nghe đồn rằng: Ngài đã hóa nữ, rồi lại hóa nam. Chuyện ấy có thật chăng?
- Quả thật như thế, nầy đạo hữu.
- Bạch Ngài, nếu quả thật vậy, trong hai đợt con ấy, một đợt do Ngài hoài thai và một do hột giống của Ngài, Ngài thương lớp con nào hơn?
- Nầy đạo hữu, những con do tôi sanh thì thương nhiều hơn.
Hết kẻ nầy đến kẻ khác, những kẻ hiếu kỳ luôn luôn tìm gặp Đại đức Soreyya chỉ hỏi bấy nhiêu đó thôi. Đại đức phải lặp đi lặp lại mãi câu trả lời: “Con lọt lòng thì thương hơn.”, vừa thẹn vừa bực, Đại đức tìm lãng vào chỗ thanh vắng để dễ bề hành đạo.
Nhờ hạnh độc cư, Đại đức Soreyya an tâm, quán sự sanh diệt của danh sắc trong tự ngã, chứng đắc A La Hán quả với Tuệ phân tích.
Sau đó, cũng còn nhiều kẻ đến hỏi Ngài nữa:
- Bạch Đại đức nghe đồn rằng: Ngài đã biến tính như thế, có đúng không?
- Quả có thế, nầy đạo hữu.
- Vậy trong hai lớp con của Ngài, Ngài thương đứa nào nhiều hơn?
- Ta không còn yêu thương lớp con nào nữa cả.
Chư Tăng nghe được câu hỏi trả lời của Đại đức bèn tố cáo với Đức Bổn Sư:
- Bạch Ngài! Tỳ khưu nầy đại vọng ngữ, những ngày trước đây ông mới nói: “Con lọt lòng thì thương hơn.”. Hôm nay ông lại nói: “Không còn thương con nào hết.”. Thế là ông ta dám khoe dối pháp cao nhân, bạch Ngài.
Đức Bổn Sư phán: “Nầy các Tỳ khưu! Con trai của Ta không khoe dối pháp cao nhân, nhờ chánh niệm chánh chơn, con ta đã kiến đạo, nên từ đó về sau không còn thương mến con nào nữa cả. Thật thế, sự nghiệp là Thánh sản mà cả cha lẫn mẹ không thể tạo được cho những chúng sanh nầy, thì chỉ có nội tâm chơn chánh của họ đã ban bố cho họ mà thôi.”
Để giải rộng luận đề trên, Đức Bổn Sư thuyết pháp thoại và đọc lên kệ ngôn rằng:
“Na taṃ mātā pitā kayirā,
Aññe vāpi ca ñātakā;
Sammāpaṇihitaṃ cittaṃ,
Seyyaso naṃ tato kare’ti.”
“Chẳng phải do cha mẹ sanh,
Hoặc thân thuộc khác tạo thành mà nên.
Đưa người cao thượng hơn lên,
Chính tâm niệm hướng về bên thiện lành.”
CHÚ GIẢI:
Na taṃ: Việc ấy không phải do cha hay mẹ hoặc là những bà con họ hàng nào khác làm nên cho họ được.
Sammāpaṇihitaṃ: Đặt đúng trên lộ Thập thiện nghiệp là bố thí, trì giới, thiền định, tôn kính, phục vụ, hồi hướng công đức, tùy hỷ công đức, thính pháp, thuyết pháp nói đạo, chánh kiến.
Seyyaso naṃ tato kare’ti: Chính nhờ tâm niệm chánh của họ, làm cho họ trở nên quí báu, cao thượng hơn lên.
Thật thế, cha mẹ có thể đem tài sản truyền lại cho con trai mình, nhưng không thể khiến cho chúng sống hạnh phúc suốt đời được, như song thân bà Visākhā là sở hữu chủ của một sản nghiệp kinh dinh đồ sộ dường ấy, đã làm cho bà tài sản lớn, mong rằng bà sống suốt đời hạnh phúc, nhưng cũng tùy theo sức mình mà thôi.
Không thể có cha mẹ nào có thể cho con mình cơ đồ của một bực chuyển luân vương bao trùm bốn châu thiên hạ. Đừng nói chi đến tài sản của chư Thiên, hoặc là tài sản của bậc cao nhân là các mức thiền định, hoặc là tài sản siêu thế là các đạo quả. Thế mà, tâm niệm chánh đạo nằm trên đường Thiện nghiệp có thể cho hành giả tất cả những sản nghiệp phi thường ấy, cho nên nói do cái tâm niệm chánh của họ làm cho họ trở nên quí báu cao thượng hơn lên vậy.
Khi thời pháp chấm dứt, nhiều vị Tỳ khưu chứng đắc Thánh quả nhất là Tu Đà Hườn quả. Kỳ dư thính chúng đều hưởng lợi ích.
Nam mà hóa nữ lại hoàn nam,
Hai gánh gia đình nghĩ hết ham!
Nghĩa vợ tình chồng thôi đã chán,
Lòng cha, dạ mẹ chỉ thêm nhàm.
Dâm căn nguyện dứt, nương thiền quán,
Giới bổn xin gìn, ngụ thảo am.
Tu Lệ Da đi về Xá Vệ,
Nhờ môn tàm quý được siêu phàm.
DỨT TÍCH ĐẠI ĐỨC SOREYYA
Soreyyattheravatthu
Bản Pāli · Chaṭṭhasaṅgāyana Tipiṭaka
Na taṃ mātā pitā kayirāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ jetavane viharanto soreyyattheraṃ ārabbha kathesi.
Vatthu soreyyanagare samuṭṭhitaṃ, sāvatthiyaṃ niṭṭhāpesi. Sammāsambuddhe sāvatthiyaṃ viharante soreyyanagare soreyyaseṭṭhiputto ekena sahāyakena saddhiṃ sukhayānake nisīditvā mahantena parivārena nhānatthāya nagarā nikkhami. Tasmiṃ khaṇe mahākaccāyanatthero soreyyanagaraṃ piṇḍāya pavisitukāmo hutvā bahinagare saṅghāṭiṃ pārupati. Therassa ca suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ. Soreyyaseṭṭhiputto taṃ disvā cintesi – “aho vata ayaṃ vā thero mama bhariyā bhaveyya, mama vā bhariyāya sarīravaṇṇo etassa sarīravaṇṇo viya bhaveyyā”ti. Tassa cintitamatteyeva purisaliṅgaṃ antaradhāyi, itthiliṅgaṃ pāturahosi. So lajjamāno yānakā oruyha palāyi. Parijano taṃ asañjānanto “kimeta”nti āha. Sāpi takkasilamaggaṃ paṭipajji. Sahāyakopissā ito cito ca vicaritvāpi nāddasa. Sabbe nhāyitvā gehaṃ agamiṃsu. “Kahaṃ seṭṭhiputto”ti ca vutte, “nhatvā āgato bhavissatīti maññimhā”ti vadiṃsu. Athassa mātāpitaro tattha tattha pariyesitvā apassantā roditvā paridevitvā, “mato bhavissatī”ti matakabhattaṃ adaṃsu. Sā ekaṃ takkasilagāmiṃ satthavāhaṃ disvā yānakassa pacchato pacchato anubandhi.
Atha naṃ manussā disvā, “amhākaṃ yānakassa pacchato pacchato anugacchati, mayaṃ ‘kassesā dārikā’ti taṃ na jānāmā”ti vadiṃsu. Sāpi “tumhe attano yānakaṃ pājetha, ahaṃ padasā gamissāmī”ti gacchantī aṅgulimuddikaṃ datvā ekasmiṃ yānake okāsaṃ kāresi. Manussā cintayiṃsu – “takkasilanagare amhākaṃ seṭṭhiputtassa bhariyā natthi, tassa ācikkhissāma, mahāpaṇṇākāro no bhavissatī”ti. Te gehaṃ gantvā, “sāmi, amhehi tumhākaṃ ekaṃ itthiratanaṃ ānīta”nti āhaṃsu. So taṃ sutvā taṃ pakkosāpetvā attano vayānurūpaṃ abhirūpaṃ pāsādikaṃ disvā uppannasineho gehe akāsi. Purisā hi itthiyo, itthiyo vā purisā abhūtapubbā nāma natthi. Purisā hi parassa dāresu aticaritvā kālaṃ katvā bahūni vassasatasahassāni niraye paccitvā manussajātiṃ āgacchantā attabhāvasate itthibhāvaṃ āpajjanti.
Ānandattheropi kappasatasahassaṃ pūritapāramī ariyasāvako saṃsāre saṃsaranto ekasmiṃ attabhāve kammārakule nibbatto. Paradārakammaṃ katvā niraye paccitvā pakkāvasesena cuddasasu attabhāvesu purisassa pādaparicārikā itthī ahosi, sattasu attabhāvesu bījuddharaṇaṃ pāpuṇi. Itthiyo pana dānādīni puññāni katvā itthibhāve chandaṃ virājetvā, “idaṃ no puññaṃ purisattabhāvapaṭilābhāya saṃvattatū”ti cittaṃ adhiṭṭhahitvā kālaṃ katvā purisattabhāvaṃ paṭilabhanti, patidevatā hutvā sāmike sammāpaṭipattivasenāpi purisattabhāvaṃ paṭilabhanteva.
Ayaṃ pana seṭṭhiputto there ayoniso cittaṃ uppādetvā imasmiṃyeva attabhāve itthibhāvaṃ paṭilabhi. Takkasilāyaṃ seṭṭhiputtena saddhiṃ saṃvāsamanvāya pana tassā kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā dasamāsaccayena puttaṃ labhitvā tassa padasā gamanakāle aparampi puttaṃ paṭilabhi. Evamassā kucchiyaṃ vutthā dve, soreyyanagare taṃ paṭicca nibbattā dveti cattāro puttā ahesuṃ. Tasmiṃ kāle soreyyanagarato tassā sahāyako seṭṭhiputto pañcahi sakaṭasatehi takkasilaṃ gantvā sukhayānake nisinno nagaraṃ pāvisi. Atha naṃ sā uparipāsādatale vātapānaṃ vivaritvā antaravīthiṃ olokayamānā ṭhitā disvā sañjānitvā dāsiṃ pesetvā pakkosāpetvā mahātale nisīdāpetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ akāsi. Atha naṃ so āha – “bhadde, tvaṃ ito pubbe amhehi na diṭṭhapubbā, atha ca pana no mahantaṃ sakkāraṃ karosi, jānāsi tvaṃ amhe”ti. “Āma, sāmi, jānāmi, nanu tumhe soreyyanagaravāsino”ti? “Āma, bhadde”ti. Sā mātāpitūnañca bhariyāya ca puttānañca arogabhāvaṃ pucchi. Itaro “āma, bhadde, arogā”ti vatvā “jānāsi tvaṃ ete”ti āha. “Āma sāmi, jānāmi. Tesaṃ eko putto atthi, so kahaṃ, sāmī”ti? “Bhadde, mā etaṃ kathehi, mayaṃ tena saddhiṃ ekadivasaṃ sukhayānake nisīditvā nhāyituṃ nikkhantā nevassa gatiṃ jānāma, ito cito ca vicaritvā taṃ adisvā mātāpitūnaṃ ārocayimhā, tepissa roditvā kanditvā petakiccaṃ kiriṃsū”ti. “Ahaṃ so, sāmī”ti. “Apehi, bhadde, kiṃ kathesi mayhaṃ sahāyo devakumāro viya eko puriso”ti? “Hotu, sāmi, ahaṃ so”ti. “Atha idaṃ kiṃ nāmā”ti? “Taṃ divasaṃ te ayyo mahākaccāyanatthero diṭṭho”ti? “Āma, diṭṭho”ti. Ahaṃ ayyaṃ mahākaccāyanattheraṃ oloketvā, “aho vata ayaṃ vā thero mama bhariyā bhaveyya, etassa vā sarīravaṇṇo viya mama bhariyāya sarīravaṇṇo bhaveyyā”ti cintesiṃ. Cintitakkhaṇeyeva me purisaliṅgaṃ antaradhāyi, itthiliṅgaṃ pātubhavi. Athāhaṃ lajjamānā kassaci kiñci vattuṃ asakkuṇitvā tato palāyitvā idhāgatā, sāmīti.
“Aho vata te bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ, kasmā mayhaṃ nācikkhi, apica pana te thero khamāpito”ti? “Na khamāpito, sāmi. Jānāsi pana tvaṃ kahaṃ thero”ti? “Imameva nagaraṃ upanissāya viharatī”ti. “Sace piṇḍāya caranto idhāgaccheyya, ahaṃ mama ayyassa bhikkhāhāraṃ dadeyyaṃ, sāmī”ti. “Tena hi sīghaṃ sakkāraṃ karohi, amhākaṃ ayyaṃ khamāpessāmā”ti so therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinno, “bhante, sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā”ti āha. “Nanu tvaṃ, seṭṭhiputta, āgantukosī”ti. “Bhante, mā amhākaṃ āgantukabhāvaṃ pucchatha, sve me bhikkhaṃ gaṇhathā”ti. Thero adhivāsesi, gehepi therassa mahāsakkāro paṭiyatto. Thero punadivase taṃ gehadvāraṃ agamāsi. Atha naṃ nisīdāpetvā paṇītenāhārena parivisitvā seṭṭhiputto taṃ itthiṃ gahetvā therassa pādamūle nipajjāpetvā, “bhante, mayhaṃ sahāyikāya khamathā”ti āha. “Kimeta”nti? “Ayaṃ, bhante, pubbe mayhaṃ piyasahāyako hutvā tumhe oloketvā evaṃ nāma cintesi, athassa purisaliṅgaṃ antaradhāyi, itthiliṅgaṃ pātubhavi, khamatha, bhante”ti. “Tena hi uṭṭhahatha, khamāmi vo aha”nti. Therena “khamāmī”ti vuttamatteyeva itthiliṅgaṃ antaradhāyi, purisaliṅgaṃ pātubhavi.
Purisaliṅge pātubhūtamatteyeva taṃ takkasilāya seṭṭhiputto āha – “samma sahāyaka, ime dve dārakā tava kucchiyaṃ vutthattā maṃ paṭicca nibbattattā ubhinnampino puttā eva, idheva vasissāma, mā ukkaṇṭhī”ti. “Samma, ahaṃ ekenattabhāvena paṭhamaṃ puriso hutvā itthibhāvaṃ patvā puna puriso jātoti vippakārappatto, paṭhamaṃ maṃ paṭicca dve puttā nibbattā, idāni me kucchito dve puttā nikkhantā, svāhaṃ ekenattabhāvena vippakārappatto, puna ‘gehe vasissatī’ti saññaṃ mā kari, ahaṃ mama ayyassa santike pabbajissāmi. Ime dve dārakā tava bhārāti, imesu mā pamajjī”ti vatvā putte sīse paricumbitvā parimajjitvā ure nipajjāpetvā pitu niyyādetvā nikkhamitvā therassa santike pabbajjaṃ yāci. Theropi naṃ pabbājetvā upasampādetvā gaṇhitvāva cārikaṃ caramāno anupubbena sāvatthiṃ agamāsi. Tassa soreyyattheroti nāmaṃ ahosi. Janapadavāsino taṃ pavattiṃ ñatvā saṅkhubhitvā kotūhalajātā taṃ upasaṅkamitvā pucchiṃsu – “evaṃ kira, bhante”ti? “Āma, āvuso”ti. “Bhante, evarūpampi kāraṇaṃ nāma hoti”? “Tumhākaṃ kucchiyaṃ kira dve puttā nibbattā, tumhe paṭicca dve jātā, tesaṃ vo kataresu balavasineho hotī”ti? “Kucchiyaṃ vutthakesu, āvuso”ti. Āgatāgatā nibaddhaṃ tatheva pucchiṃsu.
Thero “kucchiyaṃ vuttakesu eva sineho balavā”ti punappunaṃ kathento harāyamāno ekova nisīdati, ekova tiṭṭhati. So evaṃ ekattūpagato attabhāve khayavayaṃ samuṭṭhāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Atha naṃ āgatāgatā pucchanti – “bhante, evaṃ kira nāma ahosī”ti? “Āmāvuso”ti. “Kataresu sineho balavā”ti? “Mayhaṃ katthaci sineho nāma natthī”ti. Bhikkhū “ayaṃ abhūtaṃ kathesi, purimadivasesu ‘kucchiyaṃ vutthaputtesu sineho balavā’ti vatvā idāni ‘mayhaṃ katthaci sineho natthī’ti vadati, aññaṃ byākaroti, bhante”ti āhaṃsu. Satthā “na, bhikkhave, mama putto aññaṃ byākaroti, mama puttassa sammāpaṇihitena cittena maggassa diṭṭhakālato paṭṭhāya na katthaci sineho jāto, yaṃ sampattiṃ neva mātā, na pitā kātuṃ sakkoti, taṃ imesaṃ sattānaṃ abbhantare pavattaṃ sammāpaṇihitaṃ cittameva detī”ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“Na taṃ mātā pitā kayirā, aññe vāpi ca ñātakā;
Sammāpaṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare”ti.
Tatthana tanti taṃ kāraṇaṃ neva mātā kareyya, na pitā, na aññe ñātakā. Sammāpaṇihitanti dasasu kusalakammapathesu sammā ṭhapitaṃ. Seyyaso naṃ tato kareti tato kāraṇato seyyaso naṃ varataraṃ uttaritaraṃ kareyya, karotīti attho. Mātāpitaro hi puttānaṃ dhanaṃ dadamānā ekasmiṃyeva attabhāve kammaṃ akatvā sukhena jīvikakappanaṃ dhanaṃ dātuṃ sakkonti. Visākhāya mātāpitaropi tāva mahaddhanā mahābhogā, tassā ekasmiṃyeva attabhāve sukhena jīvikakappanaṃ dhanaṃ adaṃsu. Catūsu pana dīpesu cakkavattisiriṃ dātuṃ samatthā mātāpitaropi nāma puttānaṃ natthi, pageva dibbasampattiṃ vā paṭhamajjhānādisampattiṃ vā, lokuttarasampattidāne kathāva natthi, sammāpaṇihitaṃ pana cittaṃ sabbampetaṃ sampattiṃ dātuṃ sakkoti. Tena vuttaṃ “seyyaso naṃ tato kare”ti.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pattā. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti.
Soreyyattheravatthu navamaṃ.
Cittavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
Tatiyo vaggo.
III. 9. Mother of Two and Father of Two
Bản Anh · E. W. Burlingame, Buddhist Legends (1921)
43. Neither mother nor father could do this, nor other relatives besides;
Thoughts well-directed could do this far better.
This religious instruction was given by the Teacher while he was in residence at the Jetavana in Sāvatthi with reference to the treasurer, Elder Soreyya. The story begins in the city of Soreyya and ends in the city of Sāvatthi.
While the Supremely Enlightened was in residence at Sāvatthi, the following incident took place in the city of Soreyya: A treasurer’s son named Soreyya, together with a certain intimate friend of his, sitting in a carriage, accompanied by a large retinue, drove out of the city to bathe. At that moment Elder Mahā Kaccāyana, intending to enter the city of Soreyya for alms, was putting on his mantle outside of the city gate. When the treasurer’s son Soreyya saw the golden-hued body of the Elder, he thought to himself, “Oh, that this Elder might become my wife! Else may the hue of my wife’s body become like the hue of his body!”
The instant this thought passed through his mind Soreyya was transformed from a man into a woman. He descended from the carriage in embarrassment and took to flight. His attendants, not understanding what had taken place, said, “What does this mean? What does this mean?” Soreyya, thus transformed into a woman set out on the road to Takkasilā. His carriage-companion searched everywhere for him, but failed to find him. When all the members of the party had bathed, they returned home. They were asked, “Where is the treasurer’s son?” They replied, “We supposed that, after bathing, he must have returned home.” His mother and father searched everywhere for him, but failing to find him, wept and lamented. And concluding that he must be dead, they gave the funeral feast.
Soreyya, now a woman, seeing a caravan leader bound for Takkasilā, followed close behind his wagon. Members of the caravan noticed her and said, “She keeps following close behind our wagon, but we do not know whose daughter she is.” Said she, “Masters, drive your own wagon. I will follow on foot.” Having continued her journey on foot for a considerable distance, she bribed her masters with the present of a seal-ring to make room for her in a certain wagon. The men of the caravan thought to themselves, “Our treasurer’s son, who lives in the city of Sāvatthi, has no wife. We will tell him about this woman, and he will give us a handsome present.” So when they reached Takkasilā, they went and said to him, “Master, we have brought you a jewel of a woman.” When the treasurer’s son heard this, he sent for her. Observing that she suited his age and was exceedingly beautiful, he fell in love with her and married her.
(For there are no men who have not, at some time or other, been women; and no women who have not, at some time or other, been men. For example, men who have sinned with the wives of other men are after death tormented in Hell for hundreds of thousands of years, and upon resuming human estate are reborn as women during a hundred successive states of existence. For even the Elder Ānanda, who fulfilled the Perfections for a hundred thousand cycles of time and was a Noble Disciple, reborn as a blacksmith in a certain state of existence, as he passed from one state of existence to another in the round of existences, sinned with the wife of another man. As a result he suffered torment in Hell, and thereafter, because the fruit of his evil deed was not yet exhausted, he was obliged to spend fourteen existences as the wife of another man, and seven existences in addition, before the effect of his evil deed was completely exhausted. On the other hand women, by bestowing alms and performing other works of merit, by putting away desire to continue in existence longer as women, by forming the resolution, “May this work of merit of ours avail to procure for us rebirth as men,” obtain rebirth as men after death. Likewise wives who conduct themselves properly towards their husbands obtain rebirth as men. But this treasurer’s son, having unwisely set his thought on the Elder, was in that very existence transformed into a woman.)
So the son of the treasurer of Soreyya, transformed into a woman, was married to the son of the treasurer of Takkasilā, and as a result of their living together, she conceived a child in her womb. When ten lunar months had elapsed, she gave birth to a son. When the latter was old enough to walk, she gave birth to a second son. Thus Soreyyā, who was the father of two sons born in the city of Soreyya, became the mother of two more sons born in the city of Takkasilā, making four sons in all.
Just at this time the treasurer’s son who was Soreyya’s carriage-companion set out from the city of Soreyya with five hundred carts, and arriving at Takkasilā, entered town seated in his carriage. At that moment the woman Soreyyā stood at an open window on the topmost floor of her palace, looking down into the street. As soon as she saw him, she recognized him, and sending a slave-woman to him, she summoned him within, provided a seat for him in the great hall of the palace, and bestowed upon him the usual attentions and honors. Said the guest to the host, “My lady, I never saw you before, but you have been exceedingly kind to me. Do you know who I am?” “Yes, my lord, I know perfectly who you are. Do you not reside in the city of Soreyya?” “Yes, my lady.” Thereupon his host inquired after the health of her mother and father and former wife and sons. “They are very well indeed,” replied the visitor, and then queried, “Do you know them?” “Yes, my lord, I know them very well. And, my lord, they have a son. Where is he?”
“My lady, I beg you not to speak of him. One day, seated in a carriage together, we drove out of the city to bathe, and all of a sudden he disappeared. None of us know where he went or whatever became of him. We searched everywhere for him, but failed to find him. Finally we told his mother and father, whereupon they wept and lamented and performed the rites for the dead.” “My lord, I am he.” “Go away, my lady. What are you saying? He was an intimate friend of mine, he was like a celestial youth, he was a man.” “Nevermind, my lord; I am he, all the same.” “What is the explanation of this?” inquired her visitor. “Do you remember seeing the noble Elder Mahā Kaccāyana that day?” inquired his host. “Yes, I remember seeing him.” “Well, when I looked upon the noble Elder Mahā Kaccāyana, I thought to myself, ‘Oh, that this Elder might become my wife! Else may the hue of my wife’s body become like the hue of his body!’ The instant this thought parsed through my mind I was transformed from a man into a woman. Well, my lord, I was so embarrassed that I was unable to speak to anyone. Therefore I took to flight and came here.” “Oh, it was very wrong for you to do what you did. Why did you not tell me? And did you beg the Elder’s pardon?” “No, my lord, I did not beg his pardon. But do you know where the Elder is?” “He resides near this very city.” “Were he to come here, my lord, I should like to give food in alms to my noble Elder.” “Very well, make provision for him immediately. I will prevail upon our noble Elder to pardon you.”
So Soreyya’s former carriage-companion went to the place where the Elder resided, paid obeisance to him, sat down respectfully on one side, and said to him, “Reverend Sir, pray receive alms from me to-morrow.” The Elder replied, “Treasurer’s son, are you not a visitor here?” “Reverend Sir, pray do not ask me whether I am a visitor or not. Receive alms from me to-morrow.” The Elder accepted the invitation, and bounteous provisions were made ready for the Elder in the house. On the following day the Elder came and stood at the door of that house. The treasurer’s son provided him with a seat and served him with choice food. Then, taking that woman, he caused her to prostrate herself before the Elder’s feet and said, “Reverend Sir, pardon my friend.” Said the Elder, “What does this mean?” Said the treasurer’s son, “Reverend Sir, this woman used to be my dearest male friend. One day he looked upon you and thought this and that and was immediately transformed from a man into a woman. Pardon her, Reverend Sir.” Said the Elder, “Very well, rise. I pardon you.”
As soon as the Elder uttered the words “I pardon you,” Soreyya was transformed from a woman into a man. As soon as she was transformed again into a man, the son of the treasurer of Takkasilā said to her, “Good friend, since you are the mother of these two boys and I am their father, they are truly the sons of us both. Therefore we may continue to live here. Be not unhappy.” Soreyya replied, “Friend, I have undergone two transformations in one state of existence. First I was a man, then I was a woman, and now I have again become a man. First I became the father of two sons, and but recently I became the mother of two sons. Think not that, after having undergone two transformations in one state of existence, I shall ever live the house-life again. I shall become a monk under my noble Elder. It is your duty to care for these two boys. Do not neglect them.” So saying, Soreyya kissed the two boys and embraced them, and handing them over to their father, departed from the house and became a monk under the Elder. The Elder admitted Soreyya to the Order, received his full profession, and then, taking him with him, set out for Sāvatthi, and in due time arrived at that city. Thereafter he was known as Elder Soreyya.
When the inhabitants of the country learned what had happened, they were much agitated and excited. And approaching the Elder Soreyya, they asked him, “Reverend Sir, is this report true?” “Yes, brethren.” “Reverend Sir, matters stand thus: you are said to be the mother of two sons and the father of two sons as well. For which pair of sons have you the stronger affection?” “For the pair of which I am the mother.” All those who came invariably asked the Elder the same question, and again and again the Elder returned the answer, “I have the stronger affection for the pair of sons of which I am the mother.”
Thereupon the Elder withdrew himself from the multitude: when he sat, he sat alone, and when he stood, he stood alone. Having thus sought solitude, he grasped firmly the thought of decay and death and attained Arahatship, together with the Supernatural Faculties. All those who came to see him asked the question, “Was that report true, Reverend Sir? Was that report true?” “Yes, brethren.” “For which pair of sons have you the stronger affection?” “My affections are set on no one.”
Said the monks to the Teacher, “This monk says what is not true. On former days he used to say, ‘I have the stronger affection for the pair of sons of which I am the mother.’ Now, however, he says, ‘My affections are set on no one.’ He utters falsehood, Reverend Sir.” Said the Teacher, “Monks, my son does not utter falsehood. My son’s mind has been rightly directed ever since the day when he beheld the Path. Neither a mother nor a father can confer the benefit which a well-directed mind alone confers on these living beings.” So saying, he pronounced the following Stanza,
43. Neither mother nor father could do this, nor other relatives besides;
Thoughts well-directed could do this far better.
- Text: N i. 325-332.
- Cf. the amusing story of the maiden Rujā’s seven previous existences in Jātaka 544: vi. 236-240.
Biên tập trang: Tuệ Minh
Nguồn trích dẫn
- Bản Việt: Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli, Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā), quyển 2, NXB Tôn Giáo, 2011; bản số hoá trên theravada.vn. Chép nguyên văn bản dịch, chỉ trình bày lại cho dễ đọc.
- Bản Pāli: Dhammapada-aṭṭhakathā, Chaṭṭhasaṅgāyana Tipiṭaka, Viện Nghiên cứu Vipassana (VRI), tipitaka.org.
- Bản Anh: Eugene Watson Burlingame dịch, Buddhist Legends, Harvard Oriental Series 28–30, 1921 (thuộc phạm vi công cộng); bản số hoá do Ānandajoti Bhikkhu hiệu đính, ancient-buddhist-texts.net.
- Bản dịch tiếng Việt thuộc quyền của dịch giả và nơi ấn hành, được đăng để học Pháp, không thu phí. Nếu chủ sở hữu bản quyền yêu cầu, xin liên hệ Hoan Hỉ (0902 332 970) để chúng tôi điều chỉnh ngay.