Dạy con theo lời Phật: làm gương, dạy con biết soi lại mình

Cha mẹ là những vị thầy đầu tiên

Đức Phật gọi cha mẹ bằng những danh xưng rất cao: là Phạm thiên, là bậc thầy đầu tiên, là chư thiên đầu tiên trong nhà. Ngài giải thích:

Vì cớ sao? Này các Tỷ-kheo, vì mẹ cha giúp đỡ rất nhiều cho các con, nuôi dưỡng chúng lớn và giới thiệu chúng vào đời này.

Tăng Chi Bộ 4.63, đoạn 2.5–2.6

Chữ “thầy đầu tiên” (pubbācariya, đoạn 2.2) nhắc rằng trước khi con đến trường, con đã học từ cách cha mẹ nói năng, ăn ở. Bài Báo hiếu cha mẹ theo lời Phật nói về chiều ngược lại, bổn phận của con. Trong Kinh Công Ơn Cha Mẹ (Tăng Chi Bộ 2.33), Đức Phật nói cách đền ơn cao nhất là giúp cha mẹ vững trú trong niềm tin, giới hạnh, bố thí và trí tuệ; cha mẹ cũng có thể đi trước con trên con đường ấy, để con nhìn theo mà học.

Năm bổn phận của cha mẹ

Trong Kinh Thi-ca-la-việt, cha mẹ là phương Đông. Khi được con phụng dưỡng, cha mẹ thương con theo năm cách:

Này Gia chủ tử, được con phụng dưỡng như phương Đông, theo năm cách như vậy, cha mẹ có lòng thương tưởng đến con theo năm cách: Ngăn chận con làm điều ác; khuyến khích con làm điều thiện; dạy con nghề nghiệp, cưới vợ xứng đáng cho con; đúng thời trao của thừa tự cho con.

Trường Bộ 31, đoạn 28.4

Đọc theo ngôn ngữ hôm nay: dạy con phân biệt đúng sai, khích lệ con khi con làm điều tốt, lo cho con học hành, đồng hành với con trong chuyện hôn nhân, và chuẩn bị cho con tự lập. Thứ tự này đáng để ý: đạo đức đứng trước nghề nghiệp. Cuối kinh còn có bốn pháp nhiếp phục lòng người: bố thí, ái ngữ, làm điều lợi ích, đối xử bình đẳng; kinh nói nếu thiếu những điều ấy thì cha mẹ cũng không vì công nuôi con mà được con kính trọng (DN 31, đoạn 34.21–34.30).

Bài học chậu nước

Theo chú giải, khi nghe Kinh Giáo Giới La-hầu-la ở Ambalaṭṭhikā, Rāhula mới khoảng bảy tuổi. Đức Phật không giảng dài. Ngài để lại một chút nước trong chậu và hỏi con có thấy không. Rồi Ngài nói:

—Cũng ít vậy, này Rāhula, là Sa-môn hạnh của những người nào biết mà nói láo, không có tàm quý.

Trung Bộ 61, đoạn 3.4

Ngài đổ nước đi, úp chậu xuống, lật chậu lên trống rỗng, mỗi lần một câu hỏi, một hình ảnh (đoạn 4.1–6.4). Bài học kết lại bằng một câu rất rõ: “Con sẽ không nói dối, dù chỉ để đùa vui” (đoạn 7.10). Cách dạy ấy hợp với trẻ nhỏ: thấy tận mắt, trả lời bằng lời của mình, rồi mới nhận một nguyên tắc.

Tấm gương soi lại mình

Đức Phật hỏi tiếp: tấm gương dùng để làm gì? Rāhula đáp: để soi xét lại. Ngài dạy: phải soi xét đi soi xét lại rồi mới làm một việc bằng thân, bằng lời, bằng ý (MN 61, đoạn 8.4). Câu hỏi để soi rất đơn giản: việc này có hại mình, hại người, hay hại cả hai không? Soi trước khi làm, trong khi làm, và sau khi làm (đoạn 9.1–11.10). Nếu đã lỡ làm điều sai, hãy nói ra với bậc thầy hay bạn lành, rồi giữ gìn về sau (đoạn 11.6–11.7); nếu đã làm điều tốt, hãy vui với điều ấy.

Với một đứa trẻ, “bậc thầy” gần nhất chính là cha mẹ. Muốn con dám nói ra lỗi, cha mẹ cần là người con có thể nói ra mà không sợ bị mắng nhiếc.

Một ví dụ

Thử hình dung một bé trai tám tuổi làm vỡ chiếc bình rồi nói là do con mèo. Người mẹ không quát. Tối đó, chị rót một chút nước vào ly, hỏi con: “Nếu mỗi lần nói dối, lòng tin của mẹ vơi đi một ít, thì ly này còn bao nhiêu?” Rồi chị kể chuyện Đức Phật và chậu nước. Bé im một lúc, rồi nhận là mình làm vỡ. Chị cảm ơn con đã nói thật, và hai mẹ con cùng dọn mảnh vỡ. Bé nhớ bài học ấy lâu hơn mọi lời la mắng.

Một gợi ý nhỏ

Bạn thử biến câu hỏi của tấm gương thành thói quen trong bữa tối: mỗi người kể một việc hôm nay, và cả nhà cùng hỏi “việc ấy có làm ai buồn không, có giúp được ai không”. Cha mẹ kể trước, kể cả lỗi của mình. Con sẽ học cách soi lại mình từ chính cách cha mẹ làm. Nếu muốn, cả nhà có thể khép lại bằng vài câu Tam quy và Kinh Từ Bi, như gợi ý trong bài Tụng kinh mỗi ngày.