Học Phật bắt đầu từ đâu, người mới nên đọc gì và sống ra sao?

Kiểm chứng trước khi tin: bài học của Kinh Kālāma

Người mới học Phật thường gặp một khó khăn ngay từ đầu: có quá nhiều lời dạy mang tên Đức Phật trên mạng và trong sách vở, và bạn không biết đâu là lời Phật thật, đâu là lời người sau gán cho Phật. Kinh Kālāma trả lời đúng khó khăn ấy bằng một tiêu chuẩn rất thực tế: đừng vội tin chỉ vì điều ấy được nhiều người nói, được thầy nói hay được ghi trong sách, mà hãy tự xét xem điều ấy có đưa đến khổ đau hay không. Toàn bộ bài này đều nằm trong kinh Nikāya, tức năm bộ kinh gốc bằng tiếng Pāli, tức ngôn ngữ mà kinh gốc được ghi lại, và người viết không thêm giáo lý nào ngoài những bộ kinh ấy.

Tiêu chuẩn mà Kinh Kālāma đưa ra được nói rõ bằng một câu mà bạn có thể dùng như thước đo cho mọi lời dạy mà bạn nghe được: “Nhưng này các Kàlàmà, khi nào tự mình biết rõ như sau: “Các pháp này là bất thiện; Các pháp này là đáng chê; Các pháp này bị các người có trí chỉ trích; Các pháp này nếu thực hiện và chấp nhận đưa đến bất hạnh khổ đau”, thời này Kàlàmà, hãy từ bỏ chúng!” (AN 3.65:4.2–4.3; Pāli: Yadā tumhe, kālāmā, attanāva jāneyyātha: ime dhammā akusalā, ime dhammā sāvajjā, ime dhammā viññugarahitā, ime dhammā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṁvattantīti, atha tumhe, kālāmā, pajaheyyātha) Câu này dạy bạn xét bằng kết quả thật sự trong đời sống: nếu một pháp là bất thiện, đáng chê và bị người có trí chỉ trích, và nếu thực hiện pháp ấy đưa đến bất hạnh khổ đau, thì bạn từ bỏ pháp ấy. Theo cách đọc của người viết, đây là điểm mà nhiều bạn hiểu chưa đúng về Kinh Kālāma: kinh không dạy rằng tin gì cũng được, mà kinh dạy rằng bạn phải kiểm chứng rồi mới tin, và kiểm chứng bằng chính kết quả trong đời sống của bạn.

Bốn pháp cho hạnh phúc ngay trong đời này theo Kinh Dīghajāṇu

Sau khi đã có tiêu chuẩn kiểm chứng, câu hỏi tiếp theo là: người tại gia nên sống ra sao ngay trong đời này, trước khi nghĩ đến chuyện tu sâu. Kinh Dīghajāṇu trả lời câu hỏi ấy bằng bốn pháp rất cụ thể, dành riêng cho người thiện nam tử sống đời tại gia, và bốn pháp ấy không đòi hỏi bạn phải bỏ việc làm ăn hay đổi nếp sống ngay. Đức Phật dạy rằng người tại gia cần đầy đủ bốn điều sau đây: “Đầy đủ sự tháo vát, đầy đủ phòng hộ, làm bạn với thiện, sống thăng bằng điều hòa.” (AN 8.54:2.3; Pāli: Uṭṭhānasampadā, ārakkhasampadā, kalyāṇamittatā, samajīvitā) Bốn điều này nói về đời sống thường ngày của bạn: tháo vát trong việc làm ăn, phòng hộ tài sản đã làm ra, làm bạn với người lành, và sống thăng bằng điều hòa, tức thu chi vừa với khả năng của bạn.

Tháo vát là bạn siêng năng và khéo léo trong nghề nghiệp của bạn, chứ không phải ngồi chờ vận may. Phòng hộ là bạn giữ gìn tài sản và sức khỏe của bạn khỏi những rủi ro mà bạn lường trước được. Làm bạn với người lành, trong tiếng Pāli gọi là kalyāṇamittatā, tức làm bạn với người lành, là bạn chọn gần những người sống tử tế và biết khuyên bạn điều đúng. Sống thăng bằng điều hòa là bạn sống vừa với thu nhập của bạn, không phung phí mà cũng không keo kiệt đến mức khổ thân. Đức Phật kết lại nhóm bốn pháp này bằng một câu xác nhận rõ ràng: “Bốn pháp này, này Byagghapajja, đưa đến hạnh phúc hiện tại, an lạc hiện tại cho các thiện nam tử.” (AN 8.54:8.1; Pāli: Ime kho, byagghapajja, cattāro dhammā kulaputtassa diṭṭhadhammahitāya saṁvattanti diṭṭhadhammasukhāya) Nghĩa là bốn pháp này đưa đến hạnh phúc và an lạc ngay trong đời này, chứ không phải chỉ có ích cho đời sau.

Bốn pháp hướng đến hạnh phúc đời sau theo Kinh Dīghajāṇu

Sau bốn pháp cho đời này, Kinh Dīghajāṇu trình bày tiếp bốn pháp hướng đến hạnh phúc đời sau, và bốn pháp này cũng là bốn hướng học Phật mà người mới có thể đi theo trong nhiều năm. Đức Phật dạy rằng người tại gia cần đầy đủ bốn điều sau đây: “Đầy đủ lòng tin, đầy đủ giới đức, đầy đủ bố thí, đầy đủ trí tuệ.” (AN 8.54:9.3; Pāli: Saddhāsampadā, sīlasampadā, cāgasampadā, paññāsampadā) Bốn điều này là tin, giới, thí và tuệ. Tin ở đây là niềm tin vào Đức Phật, giáo pháp và Tăng đoàn sau khi bạn đã kiểm chứng bằng tiêu chuẩn của Kinh Kālāma, chứ không phải niềm tin mù quáng. Giới là bạn giữ gìn những giới mà người tại gia có thể giữ được, như không sát sanh, không trộm cắp và không nói dối, để đời sống của bạn không làm khổ người khác. Thí là bạn chia sẻ tài sản và công sức của bạn cho người cần, với tâm hoan hỷ chứ không phải để đổi lấy phước báo như một cuộc mua bán.

Trong bốn pháp này, tuệ là pháp mà người mới thường hiểu chậm nhất, và cũng là pháp mà Kinh Dīghajāṇu dành phần trình bày kỹ nhất. Tuệ không phải là kiến thức uyên bác về kinh điển, mà là khả năng thấy rõ sự vật sanh rồi diệt, để bạn bớt bám víu vào những gì vốn vô thường. Theo cách đọc của người viết, thứ tự của bốn pháp này cũng đáng chú ý: tin mở đường, giới giữ cho đời sống ngay thẳng, thí mở rộng tâm, và tuệ soi sáng cả ba pháp trước.

Trí tuệ là đích của việc học theo Kinh Dīghajāṇu

Kinh Dīghajāṇu định nghĩa đầy đủ trí tuệ bằng một câu mà người mới nên đọc chậm, vì câu này cho thấy đích của việc học Phật không dừng ở cầu an hay cầu phước. Đức Phật dạy rằng người có trí tuệ là người thành tựu trí tuệ về sanh diệt, với thánh thể nhập chơn chánh chấm dứt khổ đau: “Ở đây, này Byagghapajja, thiện nam tử có trí tuệ, thành tựu trí tuệ về sanh diệt, với thánh thể nhập (quyết trạch), chơn chánh chấm dứt khổ đau. Này Byagghapajja, đây gọi là đầy đủ trí tuệ.” (AN 8.54:13.2–13.3; Pāli: Idha, byagghapajja, kulaputto paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Ayaṁ vuccati, byagghapajja, paññāsampadā) Nghĩa là trí tuệ trong kinh không phải là khả năng nói hay về đạo lý, mà là khả năng thấy rõ rằng mọi sự vật đều sanh lên rồi diệt đi, và nhờ thấy rõ như vậy mà khổ đau được chấm dứt một cách chơn chánh. Trong tiếng Pāli, pháp này gọi là paññāsampadā, tức đầy đủ trí tuệ, và kinh xếp pháp này cuối cùng trong bốn pháp cho đời sau, như một đích đến của cả quá trình học Phật.

Theo cách đọc của người viết, câu này giúp bạn đặt đúng kỳ vọng cho việc học Phật của bạn: bạn học không phải để tích lũy thêm kiến thức hay thêm danh xưng, mà để tâm bạn dần thấy rõ sự thật và bớt khổ vì những bám víu không cần thiết. Điều này cũng giải thích vì sao bài này đặt Kinh Kālāma trước Kinh Dīghajāṇu: bạn cần tiêu chuẩn kiểm chứng trước, rồi mới đi vào đời sống tại gia tốt đẹp, rồi mới hướng đến trí tuệ.

Người mới nên đọc kinh nào trước

Đến đây, bạn có thể hỏi rằng vậy thì bạn nên đọc kinh nào trước, vì kinh Nikāya có rất nhiều bài kinh và bạn không biết bắt đầu từ đâu. Người viết xin gợi ý một thứ tự đọc ngắn, đi đúng theo mạch của bài này, và tất cả đều là những bài kinh đã có trang riêng để bạn đọc nguyên văn. Bạn nên đọc Kinh Kālāma trước, để nắm tiêu chuẩn kiểm chứng mà bài này đã trình bày. Sau đó bạn đọc Kinh Dīghajāṇu, để nắm bốn pháp cho đời này và bốn pháp cho đời sau. Hai bài kinh này đủ làm nền cho người mới trong một thời gian dài, và bạn không cần vội đọc thêm nhiều bài kinh khác trước khi sống được với hai bài kinh này.

Khi bạn đã sống được với hai bài kinh nền ấy, bạn có thể đọc thêm theo nhu cầu của bạn, và người viết xin chỉ vài hướng đã có trang riêng. Nếu bạn muốn tập thiền, bạn đọc Thiền cho người mới bắt đầu, để tập mười phút mỗi ngày với hơi thở. Nếu bạn muốn hiểu về giới của người tại gia, bạn đọc Ngũ giới là gì, để hiểu năm món quà an toàn mà bạn tặng cho mọi người.

Học Phật qua mạng cần cẩn trọng ra sao

Phần lớn người mới ngày nay học Phật qua mạng, và mạng vừa là kho tàng vừa là nơi dễ lẫn lộn nhất, vì một câu nói hay của người thời nay cũng có thể được gán cho Đức Phật chỉ sau vài lần chia sẻ. Tiêu chuẩn của Kinh Kālāma giúp bạn ở đây một lần nữa: khi bạn thấy một câu dạy được ghi là lời Phật, bạn đừng vội tin hay vội chia sẻ, mà hãy xét xem câu ấy có đưa đến an lạc và không bị người có trí chê trách hay không, rồi tìm xem câu ấy có nằm trong kinh Nikāya hay không.

Người viết cũng xin nhắc rằng học qua mạng không thay thế được việc học với thầy trực tiếp, vì thầy có thể sửa cho bạn những chỗ bạn hiểu sai mà chính bạn không nhận ra. Bài này chỉ là một bản chỉ đường, giúp bạn biết bắt đầu từ đâu và đọc gì trước, chứ không thay lời dạy của thầy trực tiếp. Nếu bạn có điều kiện gần một ngôi chùa hay một vị thầy mà bạn tin cậy sau khi đã kiểm chứng, bạn nên đến học trực tiếp và thưa hỏi những chỗ bạn còn vướng mắc, thay vì chỉ học qua màn hình.

Những điều người mới không cần vội

Cuối cùng, người viết xin nói về những điều mà người mới không cần vội, vì sự vội vàng thường làm hỏng một khởi đầu tốt. Bạn không cần vội quy y ngay khi mới tìm hiểu, vì quy y là một quyết định lớn cần có hiểu biết và niềm tin đã qua kiểm chứng, chứ không phải là một thủ tục để bạn trở thành Phật tử cho nhanh. Bạn không cần vội đổi nếp sống của bạn trong một sớm một chiều, như bỏ việc làm ăn hay thay đổi toàn bộ sinh hoạt gia đình, vì Kinh Dīghajāṇu dạy bạn bắt đầu từ những việc cụ thể trong đời sống hiện tại của bạn. Bạn cũng không cần vội thuộc nhiều kinh hay dùng nhiều thuật ngữ, vì đích của việc học là trí tuệ thấy rõ sanh diệt, chứ không phải là vốn từ ngữ phong phú.

Thay vào đó, bạn có thể bắt đầu nhỏ và bắt đầu thật: kiểm chứng một lời dạy mà bạn nghe được trong tuần này, sống tháo vát và điều hòa hơn trong việc làm ăn của bạn, gần gũi hơn với một người bạn lành, và dành vài phút mỗi ngày để nhìn lại tâm của bạn. Những việc nhỏ ấy, làm đều đặn, chính là cách mà bốn pháp cho đời này và bốn pháp cho đời sau đi vào đời sống của bạn một cách tự nhiên.

Hỏi nhanh

Người mới học Phật nên bắt đầu từ đâu?

Bạn nên bắt đầu bằng việc kiểm chứng điều bạn nghe, rồi sống cho đời này tốt đẹp, trước khi nghĩ đến chuyện tu sâu. Kinh Kālāma dạy bạn tự xét điều nào đưa đến bất hạnh khổ đau thì từ bỏ điều ấy (AN 3.65, đoạn 4.2–4.3).

Bốn pháp cho đời này gồm những gì?

Bốn pháp ấy là tháo vát, phòng hộ, làm bạn với thiện và sống thăng bằng điều hòa (AN 8.54, đoạn 2.3). Đức Phật xác nhận rằng bốn pháp này đưa đến hạnh phúc và an lạc ngay trong đời này (AN 8.54, đoạn 8.1).

Bốn pháp cho đời sau gồm những gì?

Bốn pháp ấy là đầy đủ lòng tin, đầy đủ giới đức, đầy đủ bố thí và đầy đủ trí tuệ (AN 8.54, đoạn 9.3). Bạn có thể bắt đầu từ pháp nào gần với bạn nhất, rồi nuôi lớn dần các pháp còn lại theo thời gian.

Đích của việc học Phật là gì?

Đích của việc học là trí tuệ thấy rõ sanh diệt để chấm dứt khổ đau một cách chơn chánh (AN 8.54, đoạn 13.2–13.3). Vì vậy bạn học không phải để tích lũy kiến thức hay danh xưng, mà để tâm bạn bớt khổ vì những bám víu không cần thiết.

Có cần quy y ngay khi mới học Phật không?

Không cần vội, vì quy y là quyết định lớn cần có hiểu biết và niềm tin đã qua kiểm chứng. Bài này chỉ là bản chỉ đường, không thay lời dạy của thầy trực tiếp, và bạn nên đến học trực tiếp khi có điều kiện.

Câu chốt: Học Phật bắt đầu từ kiểm chứng điều nghe được, sống tốt đời này, rồi nuôi lớn tin, giới, thí và tuệ để trí tuệ dần thấy rõ sanh diệt.