Học Phật qua mạng: làm sao biết đâu là lời Phật

Một kho kinh trong túi áo, và một rừng câu trích

Thử hình dung bạn lướt điện thoại lúc tối và gặp một tấm ảnh tượng Phật rất đẹp, kèm câu: “Phật dạy: hãy buông bỏ tất cả để được bình yên.” Hàng ngàn lượt chia sẻ. Câu ấy nghe êm tai, nhưng nằm ở kinh nào? Nhiều câu như vậy là lời của người đời sau, có câu ý tốt, có câu đi ngược lời kinh. Chuyên mục Câu này Phật có nói không? của Hoan Hỉ ra đời chính vì những câu như thế.

Bốn đại giáo pháp: đối chiếu trước khi nhận

Trong Tăng Chi Bộ 4.180, Đức Phật dạy cách xử lý khi có người nói: “Tôi đã nghe tận miệng Đức Thế Tôn: đây là Pháp, đây là Luật, đây là lời dạy của bậc Đạo Sư.” Ngài dạy:

Này các Tỷ-kheo, các Thầy không nên tán thán, không nên hủy báng lời nói của Tỷ-kheo ấy, không tán thán, không hủy báng, mỗi mỗi chữ, mỗi mỗi câu cần phải học hỏi kỹ lưỡng và đem so sánh với kinh, đem đối chiếu với Luật.

Tăng Chi Bộ 4.180, đoạn 2.5–2.6

Nếu không ăn khớp với kinh và luật, hãy kết luận đó không phải lời Đức Thế Tôn và gạt bỏ; nếu ăn khớp, hãy ghi nhận (đoạn 2.7–3.9). Đáng chú ý là Ngài áp dụng cùng một phép thử cho cả bốn nguồn: người tự xưng nghe từ Đức Phật, người nghe từ một Tăng đoàn có bậc trưởng thượng, người nghe từ nhiều vị trưởng lão đa văn, và người nghe từ một vị trưởng lão đa văn (đoạn 2.1–9.11). Uy tín của người nói không thay được việc đối chiếu. Hôm nay, “người nói” có thể là một kênh nhiều triệu lượt xem; phép thử vẫn vậy.

Đừng tin chỉ vì nghe nói

Kinh Kālāma dạy: “chớ tin vì nghe truyền miệng, chớ tin vì truyền thống, chớ tin vì lời đồn, chớ tin vì có trong kinh điển…, chớ tin vì người nói có vẻ đáng tin” (Tăng Chi Bộ 3.65, đoạn 4.1), mà hãy tự biết rõ pháp nào là bất thiện, bị người trí quở trách, đưa đến khổ đau thì từ bỏ. Lời dạy này không có nghĩa là “không tin gì cả”, mà là tự mình thấy rõ qua thực hành, có người trí soi cùng. Bài Đừng tin điều gì chỉ vì… phân tích kỹ câu này, vốn cũng hay bị trích lệch trên mạng.

Cái trống chắp vá

Tương Ưng Bộ 20.7 kể chuyện cái trống của dòng họ Dasāraha: mỗi lần nứt lại đóng thêm một cái chốt, lâu ngày thân trống gỗ cũ mất hẳn, chỉ còn một đống chốt. Đức Phật nói về sau sẽ có những Tỷ-kheo không muốn nghe những bài kinh do Như Lai nói, sâu xa, nói về tánh không, mà lại thích nghe những bài do các nhà thơ soạn, “văn hoa, chữ nghĩa bóng bẩy”, và như thế những bài kinh của Như Lai sẽ biến mất (SN 20.7, đoạn 1.2–2.2). Những câu trích đẹp mà không nguồn giống như những cái chốt: mỗi cái nhỏ, nhưng nhiều quá thì cái trống thật không còn.

Màn hình không thay được bạn lành

Khi Ngài A-nan (Ānanda) thưa rằng có bạn lành là một nửa đời sống phạm hạnh, Đức Phật dạy: “Có bạn lành, có người đồng hành tốt, có người thân cận tốt, điều này là toàn bộ đời sống phạm hạnh” (Tương Ưng Bộ 45.2, đoạn 2.2). Một vị thầy ở chùa gần nhà, một nhóm bạn cùng giữ giới, có thể thấy điều bạn tự mình không thấy. Đức Phật cũng tự nhận: “Như Lai là người chỉ lối” (Trung Bộ 107, đoạn 14.32). Ngay cả lời của Ngài cũng chỉ là bản đồ; đi là việc của mình.

Vài điều nên giữ khi học trên mạng

• Hỏi mã kinh. Một trang đáng tin sẽ ghi rõ kinh nào, đoạn nào, để bạn tự mở ra đọc.
• Đọc cả bài kinh. Một câu tách khỏi ngữ cảnh có thể mang nghĩa khác hẳn. Bài Kinh tạng được gìn giữ thế nào giúp hiểu vì sao bản gốc quan trọng.
• Cảnh giác với nội dung dọa dẫm. Những lời hù về nghiệp chướng, hạn sao, rồi kêu gọi chuyển tiền để giải, không phù hợp tinh thần kinh.
• Giới hạn thời gian. Nghe pháp hai tiếng mà không ngồi yên năm phút thì vẫn chỉ là nghe. Bài Nghiện điện thoại có vài gợi ý.

Một gợi ý nhỏ

Tuần này, mỗi khi gặp một câu “Phật dạy” trên mạng, đừng bấm chia sẻ ngay. Hãy tự hỏi: “Kinh nào?” Nếu tìm được, hãy đọc cả đoạn. Nếu không, hãy để nó lại. Rồi chọn một ngày cuối tuần đến chùa gần nhà; bài Lần đầu đi chùa Nam tông sẽ giúp bạn bớt bỡ ngỡ.