Phật giáo là gì? Con đường trung đạo đưa đến an tịnh và giác ngộ

Phật giáo là gì theo Kinh Chuyển Pháp Luân

Khi bạn hỏi Phật giáo là gì, câu trả lời ngắn gọn nhất theo kinh là Phật giáo là con đường Đức Phật chỉ ra để đi ra khỏi khổ. Đức Phật ở đây là người đã tìm ra con đường và chỉ lại cho người khác cùng đi, và bài này không trình bày Đức Phật như một đấng ban phước. Theo cách đọc của người viết, điểm này rất quan trọng với người mới: Phật giáo không dạy bạn chỉ cầu xin cho khổ qua đi, mà dạy bạn nhìn rõ khổ, thấy nguyên nhân của khổ và đi trên con đường đưa đến sự chấm dứt khổ.

Con đường ấy có tên gọi là trung đạo, tức con đường giữa, và có nội dung cụ thể là bốn sự thật cùng tám ngành đạo. Kinh Chuyển Pháp Luân là bài kinh đầu tiên Đức Phật dạy sau khi giác ngộ, và toàn bộ cốt lõi của Phật giáo đều nằm trong bài kinh này. Bạn có thể đọc toàn văn bài kinh trong Kinh Chuyển Pháp Luân, và tìm hiểu thêm về Đức Phật qua bài Đức Phật là ai.

Con đường trung đạo tránh hai cực đoan theo Kinh Chuyển Pháp Luân

Điểm xuất phát của con đường là tránh hai cực đoan. Kinh nêu điểm này như sau: “Tránh xa hai cực đoan này, này các Tỷ-kheo, là con đường Trung đạo, do Như Lai chánh giác, tác thành mắt, tác thành trí, đưa đến an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn.” (SN 56.11:2.4; Pāli: Ete kho, bhikkhave, ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati) Theo cách đọc của người viết, con đường giữa không phải là sự dung hòa nửa vời giữa hai thái cực, mà là một con đường riêng, có nội dung và phương pháp riêng. Con đường ấy do Đức Phật giác ngộ và chỉ ra, và kinh mô tả con đường ấy bằng bốn kết quả: đưa đến an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết-bàn.

Câu kinh trên cũng cho thấy con đường trung đạo không phải là một lời khuyên chung chung về sự vừa phải trong đời sống. Theo cách đọc của người viết, an tịnh ở đây là sự lắng dịu của tâm, thắng trí là trí tuệ thấy rõ sự thật, giác ngộ là sự tỉnh thức trọn vẹn, và Niết-bàn là sự dập tắt của tham, sân và si. Theo cách đọc của người viết, bốn kết quả này nói lên đích đến của con đường: tâm lắng dịu, trí sáng rõ, và các trói buộc trong tâm được dập tắt.

Tám ngành của con đường trung đạo theo Kinh Chuyển Pháp Luân

Con đường trung đạo không dừng lại ở lời dặn tránh hai cực đoan, mà kinh nêu rõ con đường ấy gồm những ngành nào. Kinh nêu như sau: “Chính là con đường Thánh đạo Tám ngành, tức là: chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.” (SN 56.11:3.2–3.3; Pāli: Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṁ— sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi) Theo cách đọc của người viết, tám ngành này bao quát cả ba mặt của đời sống tu tập: thấy biết đúng, nói năng và hành động đúng, sinh sống đúng, và nỗ lực, ghi nhớ cùng an trú tâm đúng.

• Chánh tri kiến, tức thấy biết đúng sự thật về khổ và con đường ra khỏi khổ.
• Chánh tư duy, tức suy nghĩ đúng, hướng tâm về sự từ bỏ và không làm hại.
• Chánh ngữ, tức lời nói đúng, không dối trá, không chia rẽ và không thô ác.
• Chánh nghiệp, tức hành động đúng của thân, không sát hại, không trộm cắp và không tà hạnh.
• Chánh mạng, tức sinh sống đúng, nuôi thân bằng nghề nghiệp chân chính.
• Chánh tinh tấn, tức nỗ lực đúng, ngăn điều ác chưa sanh và nuôi lớn điều thiện đã sanh.
• Chánh niệm, tức ghi nhớ và tỉnh giác đúng về thân, cảm thọ, tâm và pháp.
• Chánh định, tức an trú tâm đúng, tâm vững vàng và không tán loạn.

Người viết xin lưu ý rằng các dòng giải thích ngắn gọn sau mỗi ngành là lời diễn giải theo cách đọc của người viết, theo tên gọi của ngành ấy, không phải là câu trích từ kinh. Câu trích của kinh chỉ liệt kê tên tám ngành, và phần còn lại trong mục này là cách người viết giúp bạn nắm nhanh ý nghĩa của từng tên gọi. Bạn muốn tìm hiểu sâu từng ngành thì nên đọc các bài chuyên sâu, trong đó có bài Tứ diệu đế là gì.

Bốn sự thật về khổ theo Kinh Chuyển Pháp Luân

Bốn sự thật là khung nhìn của toàn bộ con đường. Sự thật thứ nhất nói về khổ, và kinh nêu như sau: “Đây là Thánh đế về Khổ, này các Tỷ-kheo. Sanh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ, sầu, bi, khổ, ưu, não là khổ, oán gặp nhau là khổ, ái biệt ly là khổ, cầu không được là khổ. Tóm lại, năm thủ uẩn là khổ.” (SN 56.11:4.1–4.2; Pāli: Idaṁ kho pana, bhikkhave, dukkhaṁ ariyasaccaṁ— jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, byādhipi dukkho, maraṇampi dukkhaṁ, appiyehi sampayogo dukkho, piyehi vippayogo dukkho, yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ—saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā) Theo cách đọc của người viết, câu kinh này không mang giọng bi quan, mà chỉ nhìn thẳng vào đời sống: sanh, già, bệnh và chết đều gắn với khổ, và những điều trái ý trong đời sống hằng ngày như gặp điều không ưa, xa điều ưa thích và cầu mà không được cũng đều là khổ.

Câu kinh kết lại bằng một câu ngắn mà người viết xin giữ nguyên ý mà không giải thích thêm ngoài lời kinh: tóm lại, năm thủ uẩn là khổ. Người viết không thêm cách giải thích riêng cho năm thủ uẩn ở đây, vì bài này là bài nền tảng điều hướng sang các bài chuyên sâu, và phần giải thích chi tiết thuộc về các bài ấy.

Sự thật thứ hai nói về nguyên nhân của khổ, và kinh nêu như sau: “Đây là Thánh đế về Khổ tập, này các Tỷ-kheo, chính là ái này đưa đến tái sanh, câu hữu với hỷ và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này chỗ kia. Tức là dục ái, hữu ái, phi hữu ái.” (SN 56.11:4.3–4.5; Pāli: Idaṁ kho pana, bhikkhave, dukkhasamudayaṁ ariyasaccaṁ— yāyaṁ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṁ— kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā) Theo cách đọc của người viết, nguyên nhân ấy không phải là một thế lực bên ngoài hay một số phận đã định sẵn, mà là ái, tức sự khao khát đi cùng hỷ và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này chỗ kia. Ái ấy có các dạng như dục ái, hữu ái và phi hữu ái, và chính ái đưa đến tái sanh.

Sự thật thứ ba nói về sự chấm dứt khổ, và kinh nêu như sau: “Đây là Thánh đế về Khổ diệt, này các Tỷ-kheo, chính là ly tham, đoạn diệt, không có dư tàn khát ái ấy, sự quăng bỏ, từ bỏ, giải thoát, không có chấp trước.” (SN 56.11:4.6–4.7; Pāli: Idaṁ kho pana, bhikkhave, dukkhanirodhaṁ ariyasaccaṁ— yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo) Theo cách đọc của người viết, sự thật này là điểm làm cho Phật giáo khác với một niềm tin chỉ cầu xin: khổ không phải là án chung thân không lối thoát, mà khổ có thể chấm dứt bằng sự ly tham và đoạn diệt khát ái, bằng sự quăng bỏ, từ bỏ và giải thoát khỏi chấp trước. Sự thật thứ tư là con đường Thánh đạo tám ngành đã nêu trong mục về tám ngành của bài này, gồm chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định.

Làm sao biết đâu là Pháp, đâu là Luật theo Kinh Tóm Lược

Người mới học Phật thường bối rối trước nhiều lời dạy khác nhau, và không biết đâu là lời Phật dạy thật sự. Kinh Tóm Lược đưa ra một tiêu chuẩn tự kiểm tra rất thực tiễn: bạn xem điều ấy đưa đến đâu. Trong kinh này, lời dặn được nêu gắn với những dấu hiệu như ly tham, tinh tấn và biết đủ, và câu kết của tiêu chuẩn ấy là như sau: “Này Gotamì, hãy thọ trì nhứt hướng rằng: “Đó là Pháp, đó là Luật, đó là lời dạy của bậc Đạo sư”.” (AN 8.53:3.10–3.11; Pāli: ekaṁsena, gotami, dhāreyyāsi: eso dhammo, eso vinayo, etaṁ satthusāsananti) Theo cách đọc của người viết, tiêu chuẩn này đặt trách nhiệm vào chính bạn: bạn không nhận một điều là Pháp chỉ vì nhiều người nói như vậy, mà bạn xét xem điều ấy có đưa tâm đến ly tham, đến tinh tấn và đến biết đủ hay không.

Tiêu chuẩn này cũng giúp bạn bình tĩnh trước những câu nói gắn mác lời Phật trên mạng. Khi gặp một câu nói lạ, bạn có thể hỏi lại: câu ấy có đưa đến ly tham hay đưa đến tham muốn nhiều hơn, có đưa đến biết đủ hay đưa đến chạy theo danh lợi. Theo cách đọc của người viết, cách kiểm tra này không thay thế việc đọc kinh gốc, mà là bước đầu để bạn khỏi vội tin và khỏi vội bác bỏ. Bạn muốn học cách kiểm tra kỹ hơn thì nên đọc bài về học Phật qua mạng được dẫn trong phần đọc thêm của bài này.

Một ví dụ đời thường về việc đi con đường giữa

Ví dụ của người viết, không phải chuyện trong kinh. Cô Hoa là một người làm việc văn phòng, và cô từng có thói quen làm việc đến khuya rồi nghỉ ngơi bù bằng những ngày buông thả hoàn toàn. Cô nhận ra cả hai thái cực ấy đều làm sức khỏe và tâm trạng của cô xấu đi, nên cô đổi sang một nhịp sống đều đặn hơn: làm việc có giờ giấc, nghỉ ngơi có giờ giấc, và dành một khoảng lặng mỗi ngày để nhìn lại bản thân. Người viết không sánh nhịp sống đều đặn này với con đường trung đạo cao thượng trong kinh, mà chỉ dùng ví dụ để minh họa một hướng đi chung: tránh hai cực đoan và giữ một lối đi bền vững. Theo cách đọc của người viết, đó là cách người tại gia có thể bắt đầu cảm nhận ý nghĩa của con đường giữa trong đời sống hằng ngày.

Hỏi nhanh

Phật giáo là gì?

Phật giáo là con đường Đức Phật chỉ ra để đi ra khỏi khổ, gồm con đường trung đạo, bốn sự thật và tám ngành đạo (SN 56.11, đoạn 2.4).

Trung đạo là gì?

Trung đạo là con đường tránh hai cực đoan, do Đức Phật giác ngộ và chỉ ra, đưa đến an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết-bàn: “Tránh xa hai cực đoan này, này các Tỷ-kheo, là con đường Trung đạo, do Như Lai chánh giác, tác thành mắt, tác thành trí, đưa đến an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn.” (SN 56.11:2.4; Pāli: Ete kho, bhikkhave, ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati)

Tứ diệu đế gồm những gì?

Tứ diệu đế gồm khổ, khổ tập, khổ diệt và đạo. Khổ là sanh, già, bệnh, chết và những điều trái ý trong đời sống (SN 56.11, đoạn 4.1–4.2). Khổ tập là ái đưa đến tái sanh (SN 56.11, đoạn 4.3–4.5). Khổ diệt là ly tham và đoạn diệt khát ái (SN 56.11, đoạn 4.6–4.7). Đạo là con đường Thánh đạo tám ngành (SN 56.11, đoạn 3.2–3.3).

Làm sao biết đâu là lời Phật dạy?

Kinh Tóm Lược nêu tiêu chuẩn tự kiểm tra: điều nào đưa đến ly tham, tinh tấn và biết đủ thì nhận là Pháp, là Luật: “Này Gotamì, hãy thọ trì nhứt hướng rằng: “Đó là Pháp, đó là Luật, đó là lời dạy của bậc Đạo sư”.” (AN 8.53:3.10–3.11; Pāli: ekaṁsena, gotami, dhāreyyāsi: eso dhammo, eso vinayo, etaṁ satthusāsananti)

Câu chốt: Phật giáo là con đường trung đạo, nhìn rõ khổ, thấy nguyên nhân của khổ, biết khổ có thể diệt và đi trên tám ngành đạo để ra khỏi khổ.