Thiền có nguy hiểm không? Tẩu hỏa nhập ma là gì, kinh dạy giữ tâm thế nào

Trả lời thẳng: kinh không có chữ tẩu hỏa nhập ma

Nhiều người nghe cụm từ tẩu hỏa nhập ma từ phim ảnh, từ mạng xã hội hay từ lời kể của người khác, rồi lo lắng rằng ngồi thiền có thể làm tâm bị loạn và gây nguy hiểm. Bài này trả lời thẳng ngay từ đầu để bạn không phải mang nỗi lo ấy vào mỗi lần ngồi thiền. Kinh Nikāya không có chữ tẩu hỏa nhập ma, và kinh cũng không trình bày một bệnh lý hay một hiện tượng thân tâm nào do tập thiền sai gây ra. Vì vậy, bạn không nên dùng cụm từ ấy như thể đó là một khái niệm của kinh.

Điều kinh Nikāya thật sự nói đến là một việc khác và gần gũi hơn nhiều, đó là việc tâm bị các tầm bất thiện quấy rối trong lúc tu tập, và cách xử lý các tầm ấy. Hai bài kinh được dẫn trong bài này, Kinh An Trú Tầm và Kinh Song Tầm, đều nói về việc xử lý các dòng suy tư, chứ không phải là bài viết về tác hại của thiền. Bạn có thể đọc nguyên văn hai kinh này tại Kinh An Trú Tầm và Kinh Song Tầm.

Tâm nghiêng về điều bạn nghĩ nhiều

Kinh Song Tầm nêu một nguyên tắc rất thực tế về hoạt động của tâm. Kinh ghi như sau. “Chư Tỷ-kheo, Tỷ-kheo suy tư, quán sát nhiều vấn đề gì, thời tâm sanh khuynh hướng đối với vấn đề ấy.” (MN 19:6.1; Pāli: Yaññadeva, bhikkhave, bhikkhu bahulamanuvitakketi anuvicāreti, tathā tathā nati hoti cetaso) Theo cách đọc của người viết, nguyên tắc này giải thích vì sao những suy nghĩ lặp đi lặp lại trong lúc ngồi thiền lại có sức mạnh lớn. Nếu bạn thường xuyên suy tư về dục, sân hay hại, tâm sẽ nghiêng về hướng ấy và khó lắng xuống. Ngược lại, nếu bạn thường xuyên suy tư về sự an ổn, vô sân và vô hại, tâm sẽ nghiêng về hướng lành mạnh và dễ an trú hơn.

Trong thực tế ngồi thiền, điều này có nghĩa là bạn cần chú ý đến điều bạn đang nuôi dưỡng trong tâm, thay vì chỉ chú ý đến tư thế hay thời gian ngồi. Khi một suy nghĩ xấu khởi lên, bạn không cần phải sợ hãi hay xem đó là dấu hiệu nguy hiểm. Bạn chỉ cần nhận biết suy nghĩ ấy, không chạy theo nó, và chuyển tâm sang một tướng thiện (tướng thiện: đối tượng lành để tâm hướng về), chẳng hạn như hơi thở, lòng từ bi hay một đề mục lành mạnh mà thầy hướng dẫn đã dạy bạn.

Đừng suy tư quá lâu, kẻo thân mệt, tâm dao động

Một lời dạy khác của Kinh Song Tầm liên quan trực tiếp đến nỗi lo về nguy hiểm khi ngồi thiền. Đức Phật kể lại kinh nghiệm của chính Ngài như sau. “Và nếu Ta suy tư, quán sát quá lâu, thân Ta có thể mệt mỏi; khi thân mệt mỏi thì tâm bị dao động, khi tâm bị dao động, tâm rất khó được định tĩnh.” (MN 19:8.8–8.10; Pāli: Api ca kho me aticiraṁ anuvitakkayato anuvicārayato kāyo kilameyya. Kāye kilante cittaṁ ūhaññeyya. Ūhate citte ārā cittaṁ samādhimhāti) Theo cách đọc của người viết, câu kinh này là cơ sở rõ ràng nhất cho lời khuyên không ép mình trong lúc tập thiền. Việc suy tư quá lâu, ngồi quá lâu trong một lần tập hay cố gắng dồn ép tâm phải yên ngay lập tức đều có thể làm thân mệt mỏi, và khi thân mệt mỏi thì tâm bị dao động, khiến tâm rất khó được định tĩnh.

Vì vậy, nếu bạn ngồi thiền mà thấy thân đau nhức, tâm bứt rứt hay suy nghĩ dồn dập không dừng được, bạn nên dừng lại, đứng dậy đi lại nhẹ nhàng, uống nước và nghỉ ngơi, thay vì cố ngồi tiếp trong căng thẳng. Bạn cũng nên bắt đầu với thời gian ngắn, chẳng hạn mười phút mỗi ngày, rồi tăng dần khi thân và tâm đã quen. Phần tiếp theo nói về dấu hiệu của việc tập đúng và về thời điểm bạn nên tìm thầy hướng dẫn hoặc bác sĩ.

Dấu hiệu thiền đúng và khi nào cần tìm giúp đỡ

Kinh Song Tầm cũng mô tả trạng thái của việc tập đúng bằng những dấu hiệu rõ ràng như sau. “Chư Tỷ-kheo, Ta phát tâm dõng mãnh, tinh tấn, không có tiêu cực, niệm không tán loạn được an trú, thân được khinh an, không có cuồng nhiệt, tâm được định tĩnh nhất tâm.” (MN 19:13.1; Pāli: Āraddhaṁ kho pana me, bhikkhave, vīriyaṁ ahosi asallīnaṁ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṁ cittaṁ ekaggaṁ) Theo cách đọc của người viết, những dấu hiệu này là thước đo để bạn tự kiểm tra việc tập của bạn. Thân khinh an, không cuồng nhiệt và tâm định tĩnh nhất tâm là những dấu hiệu của việc tập đúng, còn thân căng thẳng, tâm dao động và cảm giác bức bối kéo dài là dấu hiệu cho thấy bạn đang ép mình quá mức.

Kinh An Trú Tầm nêu đích của việc tập xử lý tâm như sau. “Chư Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ấy được gọi là đã an trú trong đạo tầm pháp môn. Vị ấy có thể tác ý đến tầm nào vị ấy muốn, có thể không tác ý đến tầm nào vị ấy không muốn; vị ấy đã đoạn trừ khát ái, đã giải thoát các kiết sử, khéo chinh phục kiêu mạn, đã chấm dứt khổ đau.” (MN 20:8.11–8.13; Pāli: Ayaṁ vuccati, bhikkhave, bhikkhu vasī vitakkapariyāyapathesu. Yaṁ vitakkaṁ ākaṅkhissati taṁ vitakkaṁ vitakkessati, yaṁ vitakkaṁ nākaṅkhissati na taṁ vitakkaṁ vitakkessati. Acchecchi taṇhaṁ, vivattayi saṁyojanaṁ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassāti) Theo cách đọc của người viết, đích này không phải là sợ dòng suy nghĩ, mà là làm chủ được dòng suy nghĩ, muốn tác ý đến tầm nào thì tác ý đến tầm ấy, và không muốn tác ý đến tầm nào thì không tác ý đến tầm ấy. Để đi đến đích ấy, bạn nên tìm một thầy hướng dẫn có kinh nghiệm, tập theo hướng dẫn từng bước và không tự ý tập theo những phương pháp lạ mà bạn chỉ nghe qua mạng. Nếu bạn có bệnh tâm thần, có triệu chứng nặng kéo dài như lo âu dữ dội, mất ngủ kéo dài hay suy nghĩ quấy rối không dừng được, bạn nên hỏi bác sĩ và tìm người có chuyên môn, thay vì chỉ cố ngồi thiền để chữa bệnh.

Hỏi nhanh

Tẩu hỏa nhập ma có trong kinh Nikāya không?

Không. Kinh Nikāya không có chữ ấy và không bàn về bệnh lý do tập thiền sai, mà chỉ dạy cách xử lý các tầm bất thiện.

Vì sao suy nghĩ lặp lại có sức mạnh lớn trong lúc thiền?

Vì tâm nghiêng về điều bạn suy tư và quán sát nhiều (MN 19, đoạn 6.1), nên cần chọn điều lành mạnh để nuôi dưỡng.

Suy tư quá lâu có hại gì theo kinh?

Suy tư quá lâu có thể làm thân mệt mỏi, khi thân mệt mỏi thì tâm dao động và tâm rất khó định tĩnh (MN 19, đoạn 8.8–8.10).

Dấu hiệu thiền đúng là gì?

Thân khinh an, không cuồng nhiệt và tâm định tĩnh nhất tâm (MN 19, đoạn 13.1), cùng khả năng làm chủ dòng suy nghĩ (MN 20, đoạn 8.11–8.13).

Câu chốt: Kinh không nói về điều mà cụm từ tẩu hỏa nhập ma gợi ra; theo cách đọc của người viết, bạn nên tập đúng mức, có thầy hướng dẫn và tìm bác sĩ khi có triệu chứng nặng.