Buồn ngủ khi ngồi thiền, tụng kinh: Phật dạy cách gì?

Kinh kể chuyện gì

Tăng Chi Bộ 7.61 (Kinh Ngủ Gục; trang Hoan Hỉ đặt tên là Kinh Ngủ Gật) kể rằng Tôn giả Mahāmoggallāna, một vị đại đệ tử, có lúc ngồi ngủ gục. Đức Phật hỏi: “có phải Thầy ngủ gục?” Tôn giả đáp thật: “Thưa phải, bạch Thế Tôn.” Theo cách đọc của người viết, đó là không biện hộ, không giấu giếm. Rồi Đức Phật chỉ cách xử lý, và cách nào cũng cụ thể đến bất ngờ.

Tám cách, từ nhẹ đến mạnh

Mỗi cách bắt đầu bằng cùng một ý: nếu đã trú như vậy mà cơn buồn ngủ chưa dứt thì làm tiếp cách sau. Kinh cũng nói rõ điều mong đợi: “Sự kiện này có xảy ra, do Thầy trú như vậy, thụy miên ấy được đoạn diệt.” Thụy miên là cơn buồn ngủ, trạng thái lừ đừ.

1. Không chú ý đến nó. “khi nào Thầy trú có tưởng và thụy miên xâm nhập Thầy, chớ có tác ý đến nó, chớ có tưởng nhiều đến nó”. Tác ý là hướng tâm chú ý vào. Theo cách đọc của người viết: đừng dán mắt vào cơn buồn ngủ, cũng đừng tự trách mình.
2. Nghĩ lại pháp đã học. “với tâm của Thầy, hãy tùy tâm, tùy tứ, với ý hãy tùy quán pháp như đã được nghe, như đã được học thuộc lòng”. Theo cách đọc của người viết, đó là nhớ và suy ngẫm lại điều đã thuộc, như ôn lại bài.
3. Đọc tụng. “đọc tụng pháp một cách rộng rãi, như đã được nghe, như đã được học thuộc lòng”. Theo cách đọc của người viết, đang ngồi lặng thì chuyển sang đọc ra tiếng.
4. Xoa tai, xoa tay chân. “Thầy hãy kéo hai lỗ tai của Thầy, và lấy tay xoa bóp tay chân”. Một việc rất đơn giản để đánh thức thân (cách đọc của người viết).
5. Đứng dậy, rửa mắt, nhìn trời. “từ chỗ ngồi, đứng dậy lấy nước chùi mắt, nhìn về phía chân trời và nhìn lên các sao lấp lánh”.
6. Hình dung ánh sáng. “tác ý đến quang tưởng và an trú vào tưởng ban ngày”, và kinh thêm: “Như ban ngày, ban đêm cũng vậy.” Quang tưởng là ý niệm về ánh sáng; bài kinh không hướng dẫn chi tiết cách làm nên người viết không nói thêm.
7. Đi kinh hành. “trú tâm trên chỗ kinh hành, với tưởng trước mặt và sau lưng, với căn hướng nội, với ý không hướng ngoại”. Kinh hành là đi bộ chậm, có chánh niệm, trên một đoạn đường ngắn.
8. Nằm nghỉ có tỉnh thức. “nằm như dáng nằm con sư tử, về phía hông bên phải, hai chân gác lên nhau, chánh niệm tỉnh giác, tác ý với tưởng thức dậy”. Khi thức dậy, kinh dặn phải “thức dậy thật mau” và không đắm vào chuyện nằm: “không có chú tâm đến lạc nằm ngủ, lạc nằm xuống một bên, lạc thụy miên”.

Người tại gia áp dụng thế nào

Bài kinh nói với một vị Tỷ-kheo đang ngồi thiền. Trong các kinh bài này dẫn, không thấy lời dặn riêng cho người tại gia về buồn ngủ, nên phần dưới là cách đọc của người viết. Thứ tự tám cách đi từ việc không tốn sức (đổi cách chú ý), đến việc phải đổi tư thế, rồi mới tới việc ngủ.

Thử hình dung anh Nam tụng kinh sau bữa cơm tối, mắt díu lại ở trang thứ hai. Anh không cần ép mình ngồi chịu. Anh nhớ lại một câu kinh đã thuộc, đọc thành tiếng, rồi đứng dậy rửa mặt, ra cửa sổ nhìn trời, đi lại chậm vài vòng. Nếu vẫn díu mắt, nằm xuống nghỉ ngắn, hẹn mình thức dậy đúng giờ, cũng là điều kinh nhắc tới.

Một lời nhắc thường thức của người viết, không phải lời kinh: nếu ngày nào cũng buồn ngủ nặng, hãy xem lại giờ ngủ và sức khỏe trước. Thiếu ngủ thì không cách nào thay được một giấc ngủ đủ.

Một gợi ý nhỏ

Đêm nay, nếu mắt bắt đầu díu, đừng vội trách mình. Thử đúng cách thứ hai: nhớ lại một bài kinh đã thuộc và đọc chậm. Bạn có thể đọc nguyên văn tại Kinh Ngủ Gật (AN 7.61). Nếu hay ngồi thiền, xem thêm bài Ngồi thiền bao lâu mỗi ngày là đủ. Buồn ngủ là thử thách quen thuộc, không phải án phạt.

Hỏi nhanh

Buồn ngủ khi ngồi thiền có phải do nghiệp xấu, do tâm kém không?

Trong các kinh bài này dẫn, không thấy kinh gán buồn ngủ cho nghiệp xấu. AN 7.61 kể Tôn giả Mahāmoggallāna cũng từng ngủ gục và Đức Phật chỉ cách xử lý.

Buồn ngủ khi tụng kinh thì nên làm gì trước?

Theo AN 7.61, thử từng cách theo thứ tự: không chú ý đến cơn buồn ngủ, nghĩ lại pháp đã học, đọc tụng, xoa tai và tay chân, rồi đứng dậy rửa mặt nhìn trời.

Quá buồn ngủ thì có nên nằm ngủ luôn không?

Cách cuối trong AN 7.61 là nằm nghiêng bên phải, chánh niệm tỉnh giác, nghĩ đến lúc thức dậy rồi thức dậy thật mau. Đây là nghỉ có chủ ý, không phải buông theo giấc ngủ.

Người tại gia có áp dụng được tám cách này không?

Kinh nói với một vị Tỷ-kheo. Theo cách đọc của người viết, người tại gia dùng theo tinh thần ấy, và nên kiểm lại giờ ngủ, sức khỏe trước.