Thiền tông, Zen: có phải thiền của Đức Phật không?

Thiền mà kinh Niệm Xứ nêu là gì

Kinh Niệm Xứ, tức kinh thuộc Trung Bộ trong kinh Nikāya, tức năm bộ kinh gốc bằng tiếng Pāli, mở đầu bằng việc nêu Bốn Niệm xứ là con đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn, tức sự chấm dứt khổ đau theo cách giải nghĩa của người viết. “Này các Tỷ-kheo, đây là con đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn. Đó là Bốn Niệm xứ.” (MN 10:2.1; Pāli: Ekāyano ayaṁ, bhikkhave, maggo sattānaṁ visuddhiyā, sokaparidevānaṁ samatikkamāya, dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamāya, ñāyassa adhigamāya, nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṁ cattāro satipaṭṭhānā)

Cách ngồi và theo dõi hơi thở trong kinh

Kinh mô tả người hành thiền đi đến khu rừng, gốc cây hay ngôi nhà trống, ngồi kiết già, lưng thẳng và an trú chánh niệm trước mặt. “Này các Tỷ-kheo, ở đây, Tỷ-kheo đi đến khu rừng, đi đến gốc cây, hay đi đến ngôi nhà trống, và ngồi kiết già, lưng thẳng và an trú chánh niệm trước mặt.” (MN 10:4.2; Pāli: Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati, pallaṅkaṁ ābhujitvā, ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya, parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā)

Sau đó, kinh nêu đề mục hơi thở một cách ngắn gọn: tỉnh giác, vị ấy thở vô, tỉnh giác, vị ấy thở ra. “Tỉnh giác, vị ấy thở vô; tỉnh giác, vị ấy thở ra.” (MN 10:4.3; Pāli: So satova assasati, satova passasati) Hơi thở vô và hơi thở ra được biết rõ trong tỉnh giác, đó là việc chính mà câu trích nêu.

Kinh Nikāya không nhắc tên Thiền tông hay Zen

Kinh Nikāya không có từ Thiền tông hay Zen. Bài này chỉ nêu thiền theo kinh, để bạn tự so sánh với điều bạn đã nghe về Thiền tông, không kết luận Thiền tông đúng hay sai, cũng không bàn hơn kém giữa các truyền thống.

Theo cách đọc của người viết, việc đọc kỹ điều kinh nêu trước khi so sánh giúp bạn tránh hiểu lầm.

Một ví dụ đời thường

Ví dụ của người viết, không phải chuyện trong kinh: chị Lan mỗi sáng ngồi thẳng lưng ở góc phòng yên tĩnh, theo dõi hơi thở vô và hơi thở ra trong vài phút trước khi bắt đầu ngày làm việc. Ví dụ này chỉ giúp bạn hình dung việc ngồi theo dõi hơi thở, không phải lời kinh.

Hỏi nhanh

Thiền của Đức Phật trong kinh Niệm Xứ là gì?

Kinh nêu Bốn Niệm xứ là con đường đưa đến thanh tịnh, và mô tả cách ngồi theo dõi hơi thở trong chánh niệm. “Này các Tỷ-kheo, đây là con đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn. Đó là Bốn Niệm xứ.” (MN 10:2.1; Pāli: Ekāyano ayaṁ, bhikkhave, maggo sattānaṁ visuddhiyā, sokaparidevānaṁ samatikkamāya, dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamāya, ñāyassa adhigamāya, nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṁ cattāro satipaṭṭhānā)

Kinh mô tả cách ngồi thiền ra sao?

Kinh mô tả người hành thiền ngồi kiết già, lưng thẳng và an trú chánh niệm trước mặt. “Này các Tỷ-kheo, ở đây, Tỷ-kheo đi đến khu rừng, đi đến gốc cây, hay đi đến ngôi nhà trống, và ngồi kiết già, lưng thẳng và an trú chánh niệm trước mặt.” (MN 10:4.2; Pāli: Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati, pallaṅkaṁ ābhujitvā, ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya, parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā)

Kinh dạy theo dõi hơi thở thế nào?

Kinh dạy tỉnh giác khi thở vô và tỉnh giác khi thở ra. “Tỉnh giác, vị ấy thở vô; tỉnh giác, vị ấy thở ra.” (MN 10:4.3; Pāli: So satova assasati, satova passasati)

Kinh Nikāya có nhắc tên Thiền tông không?

Kinh không nhắc tên Thiền tông hay Zen. Bài này không kết luận Thiền tông đúng hay sai.

Câu chốt: Thiền theo Kinh Niệm Xứ là ngồi trong chánh niệm và biết rõ hơi thở, và kinh không gắn việc ấy với tên Thiền tông hay Zen.