Tâm xả Ba-la-mật: như cán cân đứng thăng bằng

Chữ upekkhā nghĩa là gì

Upekkhā ghép từ “upa” và gốc “nhìn”: nhìn từ một khoảng, nhìn một cách cân bằng. Hạnh Tạng và Phật Sử dùng chữ tulābhūta, “như cán cân”. Phật Sử ví tâm xả với mặt đất: người ta đặt lên đó vật dơ hay vật sạch, đất đều đón nhận như nhau, không giận cũng không ưa; cũng vậy, trước vui và khổ, hãy luôn như cán cân thăng bằng (Bv 2, đoạn 162–164).

Tâm xả là Ba-la-mật cuối cùng trong mười pháp, và vị trí ấy có ý nghĩa. Bố thí, nhẫn nại, tâm từ đều cần đến một tâm không bị cuốn đi: cho mà không mong đáp đền, thương mà không bám víu.

Chuyện Mahālomahaṃsa (Hạnh Tạng, Cp 35)

Chuyện cuối cùng của Hạnh Tạng rất ngắn. Bồ-tát kể: ta nằm ngủ ở bãi tha ma, gối đầu lên xương người chết. Người trong làng kéo đến; có kẻ bày ra đủ trò để làm khổ ta, có người vui mừng mang đến hương hoa và đủ loại thức ăn (Cp 35, đoạn 1.1–2.4). Bồ-tát kể tiếp:

Ta đều bình đẳng đối với tất cả những ai gây ra khổ đau cho ta cũng như những ai đem lại cho ta an lạc; thương và giận đều không được biết đến.

Là thăng bằng giữa an lạc và khổ đau, giữa các danh thơm và những tiếng xấu, ta đều bình đẳng trong mọi trường hợp; điều này là sự toàn hảo về hành xả của ta.

Hạnh Tạng, Cp 35, đoạn 3.1–4.4

Bài học không phải là đi ngủ ở nghĩa địa, mà là nhìn thấy: lời khen và lời chê, quà tặng và sự quấy phá đều đến từ bên ngoài, còn sự thăng bằng thì nằm bên trong.

Tám ngọn gió đời

Tăng Chi Bộ 8.6 nói về tám pháp thế gian xoay quanh thế gian: được và mất, danh và vô danh, chê và khen, vui và khổ (AN 8.6, đoạn 1.3). Phàm phu chưa nghe pháp và vị Thánh đệ tử đã nghe pháp đều gặp đủ tám điều ấy. Khác biệt là vị Thánh đệ tử suy xét: điều này đã đến với ta, nó vô thường, là khổ, sẽ đổi thay (đoạn 5.1–5.4). Nhờ vậy, tám điều ấy không chiếm lấy tâm; không say mê được, không chống đối mất (đoạn 6.1–6.5).

Kinh Điềm Lành nói gọn trong một câu kệ: “Khi gặp chuyện thăng trầm của đời, tâm không hề dao động, không sầu, không nhiễm, an ổn, là điềm lành cao quý nhất” (Snp 2.4, kệ 12). Gốc của sự không dao động ấy là thấy vô thường, như Kinh Vô Ngã Tướng dạy: điều gì vô thường, đổi thay, thì không nên xem là “của tôi, là tôi”.

Hiểu đúng: xả không phải thờ ơ

Trong Kinh Kālāma, tâm xả đứng chung với tâm từ, tâm bi, tâm hỷ: người tu rải cả bốn tâm ấy khắp mười phương, rộng lớn, vô lượng, không oán thù (AN 3.65, đoạn 42.1–42.4). Tâm xả vì thế không phải lạnh lùng. Một người mẹ có tâm xả vẫn chăm con hết lòng, nhưng không sụp đổ khi con chọn con đường khác mình mong. Một người quản lý có tâm xả vẫn làm hết sức cho dự án, nhưng không để một lời khen làm mình kiêu hay một lần thất bại làm mình gục.

Tâm xả trong đời sống hôm nay

• Khi nhận lời khen, hãy nhớ: đây là một trong tám ngọn gió, nó sẽ qua. Khi bị chê cũng vậy.
• Với những điều ngoài tầm tay, như kết quả xét nghiệm, quyết định của cấp trên, hãy làm phần mình rồi để yên phần còn lại.
• Xả với người thân: thương mà không kiểm soát, giúp mà không đòi người khác phải sống theo ý mình.

Gợi ý thực hành

Trong một tuần, mỗi khi điều gì làm bạn vui hay buồn mạnh, hãy gọi tên nó theo tám pháp thế gian: “được”, “mất”, “khen”, “chê”… rồi thầm nói: “Điều này vô thường.” Cái tên nhỏ ấy tạo ra một khoảng cách vừa đủ để bạn đứng thăng bằng, như cán cân.