Tích Đại Đức Đề Xá Ở Rừng
Vanavāsītissasāmaṇeravatthu
Tích truyện kể duyên do Đức Phật nói kệ 75 Kinh Pháp Cú, phẩm Ngu, theo Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā). Bản Việt: Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli.
Bản Việt · Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli
KỆ NGÔN: (Pháp Cú số 75)
“Aññā hi lābhūpanisā,
Aññā nibbānagāminī;
Evametaṃ abhiññāya,
Bhikkhu buddhassa sāvako;
Sakkāraṃ nābhinandeyya,
Vivekam anubrūhayeti.”
“Đường theo lợi thế khác,
Đường đến Níp Bàn khác,
Như vậy hiểu biết rành,
Tỳ khưu, đệ tử Phật,
Chớ vui theo lợi danh,
Hãy chuyên tu giải thoát.”
Kệ Pháp Cú nầy, Đức Bổn Sư đã thuyết ra khi Ngài an ngự tại Jetavana, đề cập đến Đại đức Tissa (Đề Xá) ở rừng (Vanavāsi).
Chuyện nầy phát khởi trong thành Rājagaha.
Tương truyền rằng: Thân phụ của Đại đức Sārīputta là ông Bà la môn Vaṅganta, có người bạn là ông Bà la môn Mahāsena (Đại Binh), cư ngụ trong thành Rājagaha.
Một hôm nọ, nhân lúc đi trì bình khất thực, Đại đức Sārīputta đến trước cửa nhà ông, để tiếp độ ông ta. Ông Bà la môn nầy bây giờ gia tài đã khánh tận, thành ra người nghèo xác xơ. Ông nghĩ thầm: “Con trai ta đến trước nhà ta khất thực, chắc hẳn chưa biết ta đang túng quẫn bần hàn, không có vật chi để bát cả.”. Thấy không tiện gặp mặt Đại đức, ông ta bèn lẫn tránh. Ngày khác, Đại đức lại đến đứng trước nhà của ông, ông cũng lánh mặt nữa, vì không tìm được chút chi để bát cả.
Nhưng có một hôm, nhờ tụng kinh một cuộc lễ của môn phái mình, ông Bà la môn được chia một phần cơm trắng và một cái choàng tắm lớn. Lúc mang lễ vật về nhà, ông sực nhớ đến Đại đức Sārīputta. Ông nói thầm: “Phần cơm nầy, ta nên để dành cúng dường đến Đại đức của ta.”
Ngay sát na ấy, Đại đức nhập thiền vừa xuất ra, quán thấy ông Bà la môn, Đại đức nghĩ rằng: “Ông Bà la môn vừa có được lễ vật, còn đang chờ ta đến để cúng dường. Vậy ta nên đến đó.”. Đại đức đắp y Tăng Già Lê (Saṅghāti), ôm bát đi bộ đến đứng ngay trước cửa nhà ông Mahāsena, cho ông ngó thấy mình. Trông thấy Đại đức, ông Bà la môn phát tín tâm trong sạch, ra đón chào đảnh lễ Đại đức, thỉnh Đại đức vào ngồi trong nhà, đoạn đem phần cơm trắng của ông vừa được, sớt vào bát của Đại đức.
Đại đức chỉ nhận nửa phần cơm, thì lấy tay đậy miệng bát. Ông Bà la môn xin: “Bạch Đại đức, Ngài hãy nhận hết, chỉ chừng ấy thì con được có nửa phần thôi. Xin Ngài tế độ con trong những kiếp về sau, chớ đừng tế độ trong đời nầy. Còn phần cơm còn lại đây, tôi muốn cúng dường hết cho Ngài.”. Nói rồi ông sớt luôn vào bát Đại đức. Đại đức thọ bát luôn tại đó. Khi Đại đức dùng xong bữa, ông Bà la môn đem cái y choàng ra, đảnh lễ Đại đức và nguyện:
- Bạch Ngài, tôi nguyện xin đắc pháp mà Ngài đã đắc.
Đại đức chúc phúc: “Nầy ông Bà la môn, cầu chúc cho ông được như ý.”. Sau lời phúc chúc, Đại đức từ chỗ ngồi đứng dậy, ra đi vân du, lần hồi về đến Jetavana.
Trong lúc cùng quẫn mà tạo được sự bố thí, ông Bà la môn vui mừng không xiết tả. Sau khi để bát, ông phát tín tâm trong sạch vô cùng hoan hỷ và sanh lòng ái mộ Đại đức vô hạn. Còn đang quyến luyến Đại đức thì ông bỏ xác lìa đời, tâm thức nhập vào bào thai của một tín nữ là người hộ độ Đại đức, cư ngụ trong thành Sāvatthī.
Liền đó, mẹ tương lai của ông, bảo chồng rằng: “Em đã thọ thai rồi anh ạ.”. Người chồng chăm sóc thuốc thang để bảo dưỡng thai nhi. Dựng phụ cũng ráng kiêng cử các thức ăn nóng lạnh, hoặc chua cay thái quá, vì sợ ảnh hưởng không tốt đến bào thai. Do đó, dựng phụ phát sanh sự thèm muốn: “Chà, phải chi mình thỉnh được năm trăm Tỳ khưu có Đại đức Sārīputta làm tọa chủ, rước vào ngồi trong nhà, rồi cúng dường toàn là cơm nấu ròng sữa tươi. Còn mình thì đắp y vàng ôm bát bằng vàng ngồi nối phía sau Tăng chúng và ăn dùng cơm dư của các Ngài Tỳ khưu ấy sớt bát ra cho lại.”.
Tương truyền rằng: Phụ nữ nầy phát sanh chứng thèm đắp y và ăn cơm bát như vậy là điềm báo trước cho biết là đứa bé trong thai sau nầy sẽ xuất gia đầu Phật.
Khi ấy, các thân bằng quyến thuộc, nhứt là cha mẹ chồng, nhìn nhận rằng: “Sự thèm muốn của dâu ta hợp theo lẽ đạo.”.
Một cuộc trai Tăng được tổ chức và Đại đức Sārīputta được thỉnh làm tọa chủ đoàn năm trăm Tỳ khưu vị, đến thọ bữa cơm nấu ròng với sữa tươi.
Dựng phụ, bên dưới vận y vàng, trên khoác y vàng khác, lấy bát bằng vàng đến ngồi phía sau rốt chư Tăng và ăn những vật thực mà chư Tăng sớt bát cho nàng.
Hết chứng thèm khát, cho đến thời kỳ sanh nở, gia đình thiếu phụ lại thỉnh thoảng tổ chức đại lễ Trai Tăng.
Sau mười tháng hoài thai, thiếu phụ sanh được một cậu con trai, trong nhà nàng lại thỉnh đoàn Tỳ khưu Tăng năm trăm vị có Đại đức Sārīputta làm tọa chủ, để bát cúng dường cơm nấu với mật ong pha ít nước.
Tương truyền rằng: Do nhờ quả phước của đứa bé cúng dường bố thí cơm trắng đã gieo trong kiếp làm ông Bà la môn mà trong ngày ăn mừng nó chào đời, buổi sáng nó được tắm gội sạch sẽ, mặc đồ sang trọng, đặt nằm trên giường chạm trổ tinh vi, có trải lót gấm trị giá một trăm ngàn đồng vàng.
Nằm trên nhung lụa, đứa bé sơ sanh nhìn Đại đức nhớ lại rằng: “Ông nầy là thầy của ta trong kiếp trước (pubbācāriya), Ta nhờ Ngài mà được phú quý như vầy. Ta phải cúng dường Ngài một món đồ.”.
Khi người nhà bồng đứa bé định đem đến xin Đại đức truyền Qui giới cho nó, thì nó lấy ngón tay út xoắn một góc tấm vải lót bằng gấm, rồi nắm chặt lại. Nhiều người bảo: “Tay nó dính trong tấm lót gấm kia, gỡ ra.”.
Đứa bé khóc lên. Các quyến thuộc bảo: “Thôi đừng làm cho nó khóc.”. Người nhà phải ôm luôn tấm lót gấm đi với đứa bé.
Khi được đặt xuống để nó đảnh lễ Đại đức đặng xin thọ Qui giới, đứa bé buông tay ra, thả tấm lót gấm rớt ngay chân của Đại đức. Thấy vậy, các quyến thuộc không nói: “Trẻ con ngu dốt làm việc vô ý thức.”, nhưng họ lại nói: “Bạch Ngài, xin Ngài thọ nhận lễ vật chúng tôi cúng dường, do đứa con trai của chúng tôi bỏ xuống như vậy.”.
Tiếp theo đó, họ yêu cầu: “Bạch Ngài, xin Ngài hoan hỷ truyền thập giới cho thiện nam đã cúng dường Ngài cái y gấm có giá trị một trăm ngàn đồng vàng.”.
Đại đức hỏi: “Đứa bé nầy tên chi?”
- Bạch Ngài, xin Ngài tùy ý đặt tên cho nó.
- Vậy thì hãy gọi nó là Tissa nhé.
Nghe nói, Đại đức Sārīputta khi chưa xuất gia, Ngài có tên là Upatissamāṇava. Tiếng Upa có nghĩa là ở gần, kèm theo. Cha mẹ của cậu Tissa nghĩ rằng: “Không nên để cho con trai của ta xa lìa Thầy Tế độ của nó.”. Sau cuộc lễ Trai Tăng, đặt tên đứa bé, đến lễ đầy tháng, lễ giáp tuổi, rồi lễ xỏ lỗ tai đeo nhĩ hoàn… bất cứ cuộc lễ nào, cha mẹ đứa bé cũng đều thỉnh năm trăm Tỳ khưu có Đại đức Sārīputta làm tọa chủ, đến dự lễ cúng dường cơm trắng nấu ròng sữa hay mật ong pha chút ít nước như thế cả.
Khi đứa bé lớn lên, vừa tròn bảy tuổi, cậu lại xin mẹ:
- Thưa mẹ, con muốn xuất gia tu học với Đại đức.
Bà mẹ chấp nhận ngay: “Lành thay! Con à. Từ trước đến giờ mẹ hằng nguyện trong tâm rằng: “Xin cho con của mẹ đừng xa lìa Thầy Tế độ của nó.”. Vậy con hãy xuất gia đi.”.
Bà mẹ sai người đi thỉnh Đại đức đến nhà, để bát xong, rồi bạch rằng: “Bạch Ngài, kẻ tôi tớ của Ngài đấy, nó đòi xuất gia. Để chiều nay chúng con sẽ dắt nó đến chùa.”. Sau khi tiễn chân Đại đức về buổi chiều hôm ấy, cha mẹ đứa bé sắm lễ vật trọng hậu rồi dắt nó đến chùa gởi cho Đại đức.
Đại đức khuyến bảo nó rằng: “Nầy Tissa, việc tu hành rất khó nhọc, khi mình cần dùng đồ nóng thì lại được đồ lạnh, còn khi cần dùng đồ lạnh thì lại được đồ nóng. Hễ là người xuất gia tu hành thì phải sống kham khổ, còn con sống sung sướng đã quen, sợ e chịu không nổi chăng?”.
- Bạch Ngài, những điều Ngài kể ra đó, con có thể chịu được hết.
- Lành thay! – Đại đức khen.
Đoạn Đại đức làm lễ xuất gia Sa di của Tissa bằng cách truyền cho cậu đề mục tham thiền, niệm xuôi và ngược năm thể trược đầu tiên trong thân thể con người là tóc, lông, móng, răng, da. Tất cả có đến ba mươi hai thể trược, nhưng trong một thời gian không thể truyền dạy hết một lượt cho nên vị Thầy Tế độ truyền cho đệ tử có một phần cần yếu để dứt trừ tham dục. Tất cả chư Phật đều không loại bỏ nó, vì nhờ niệm từng phần như trên, nhứt là bằng đầu bằng tóc, mà các Tỳ khưu, Tỳ khưu ni, thiện nam, tín nữ thường chứng đắc A La Hán quả không ngớt. Những vị Tỳ khưu rành rẽ Tăng sự, khi cho đệ tử xuất gia, không để cho đệ tử xa lìa con đường đạo quả A La Hán. Vì vậy, Đại đức Sārīputta cho Tissa xuất gia bằng cách chỉ dạy đề mục tham thiền trước, rồi cho truyền thọ mười giới của Sa di tiếp theo.
Sau lễ xuất gia Sa di của Tissa, cha mẹ ông Sa di nầy thiết lễ Trai Tăng liên tiếp bảy ngày tại chùa để cúng dường cơm trắng nấu với mật ong pha chút ít nước, hay sữa bò nguyên chất đến Tỳ khưu Tăng có Đức Phật làm tọa chủ. Nhiều Tỳ khưu than phiền: “Mỗi ngày dưng cơm nấu với mật ong, chúng ta ăn mãi không xiết.”.
Nhưng cuộc lễ Trai Tăng chấm dứt trong ngày thứ bảy, và thí chủ cũng trở về nhà. Đến ngày thứ tám, Sa di bắt đầu theo các Tỳ khưu vào thành khất thực.
Dân chúng trong thành Sāvatthī loan tin cho nhau: “Hôm nay ông Sa di vào thành khất thực, chúng ta hãy dự bị lễ vật để cúng dường.”. Họ đem theo năm trăm cái y choàng đã xếp gọn và năm trăm phần cơm bát ra cúng dường, đứng chờ Tissa và để bát cho ông. Qua ngày sau, dân chúng lại đến khu rừng ở bên cạnh chùa để đón Sa di Tissa để bát và dâng y như bữa trước. Thế là trong hai ngày liền, Sa di Tissa nhận được một ngàn lá y cùng với ngàn phần cơm bát và ông cúng dường đến chư Tăng Tỳ khưu.
(Theo truyền ngôn đó là quả phước của ông đã cúng dường y choàng lớn cùng với phần cơm của mình khi còn là Bà la môn.)
Khi ấy, chư Tỳ khưu mệnh danh cho Sa di là Tissa Thí Thực (Piṇḍapātadāyakatissa).
Qua ngày hôm sau nữa, ông Sa di đi trong vườn chùa, nhằm khi trời lạnh, thấy chư Tỳ khưu chỗ nầy, chỗ nọ, nhứt là trong các phòng sưởi (aggisālā) đang ngồi xúm xít hơ ấm. Ông hỏi:
- Bạch các Ngài, sao các Ngài ngồi hơ lửa chi vậy?
- Chúng tôi lạnh quá, ông Sa di ơi.
- Bạch các Ngài, hễ trời lạnh thì chúng ta nên trùm y gấm ngự hàn (kambala) là có thể hết lạnh ngay.
- Nầy Sa di, ông có đại phước, có được y gấm ngự hàn, chớ chúng tôi thì lấy đâu mà có.
- Nếu vậy, xin các Ngài cần dùng y gấm hãy cùng đi với tôi.
Các Tỳ khưu rủ nhau theo Sa di Tissa bảy tuổi nầy để kiếm y ngự hàn, tất cả có đến ngàn vị.
Chẳng chút ngần ngại suy tính rằng: “Bấy nhiêu Tỳ khưu, ta biết tìm gấm ở đâu cho đủ.”, Sa di Tissa dẫn đầu, hướng cả đoàn Tỳ khưu đi thẳng vào trong thành (quả thật, người có tâm hảo thí (sudinna) mới có thái độ hiên ngang, hùng dũng như thế được.). Tuần tự đi từng nhà, từ ngoài vào đến cổng thành, Sa di có được năm trăm chiếc y gấm, rồi mới vào thành. Đi đến nơi nầy, nơi nọ, ông được dân chúng đem y gấm đến dưng nữa.
Khi ấy, có một người nam (puriso) đi qua đầu chợ, trông thấy người bán hàng đang bày ra năm trăm y gấm chờ khách, thì bảo:
- Bạn ơi! Có một Sa di đi tìm y gấm, đang đi gần đến đây rồi, bạn hãy lo giấu y của bạn đi.
- Thế nào bạn, ông là người lấy của chưa cho hay là lấy của đã cho rồi?
- Ông lấy của cho rồi (dinnaka).
Người bán hàng xua đuổi anh chàng nhiều chuyện rằng:
- Nếu vậy, tôi có vui lòng cho thì ông ấy mới lấy, không vui lòng cho thì thôi, việc gì phải giấu. Thôi bạn hãy đi đi.
(Thật vậy, những kẻ ngu si mù quáng bao giờ cũng bỏn xẻn, rít róng. Khi thấy người khác làm phước bố thí, thì họ cũng tiếc của, nóng ruột. Đến lúc lâm chung, tâm bỏn xẻn của họ nhất định đưa họ sa xuống địa ngục chẳng sai.)
Người bán hàng nghĩ thầm: “Anh chàng nầy cứ luôn đến bảo ta: Ông hãy giấu hết y gấm của ông đi. Nhưng ta thiết nghĩ: Ông Sa di chỉ lấy của đã cho, còn vật sở hữu chủ của ta, ta có quyền cho hay không là tùy ý ta. Tuy vậy, chớ mình có của bày ra trước mắt mà nói không có đồ cho thì cũng mắc cỡ miệng lắm. Vả lại, đồ của mình mà, mình giấu đi có tội chi đâu! Trong số năm trăm lá y nầy có hai lá y trị giá hằng trăm ngàn đồng vàng, ta phải giấu hai lá y nầy mới được.”.
Nghĩ rồi, người bán hàng lấy hai chiếc y gấm quí giá xếp chung lại, giấu vào giữa những lá y thường. Ông Sa di dắt đoàn tùy tùng đến ngay đầu chợ. Ông bán hàng vừa thấy ông Sa di thì sanh lòng thương mến như con ruột của mình, mối tình phụ tử hầu như tràn đầy cơ thể ông ta. Ông nói thầm: “Thấy mặt Sa di nầy rồi, tim gan mình cũng có thể móc ra cho, nói gì đến y gấm chứ?”.
Thế rồi, ông bán hàng lấy hai chiếc y gấm quí, đem dâng dưới chân Sa di Tissa, đảnh lễ xong rồi, đứng lên nguyện rằng: “Bạch Ngài, xin cho tôi được pháp mà Ngài đã đắc.”. Sa di Tissa đọc kinh phúc chúc và nói: “Xin cho người được như ý.”.
Đi vòng trong thành, ông Sa di cũng được năm trăm cái y gấm. Thế là, chỉ trong một ngày Tissa đã tìm được ngàn cái y gấm, dâng lên chư Tỳ khưu Tăng. Và ông được chư Tỳ khưu mệnh danh là Tissa Thí Y (Kambaladāyakatissa).
(Sở dĩ Sa di Tissa được danh thơm tiếng tốt trong ngày nay lúc vừa được bảy tuổi, là do nhân cúng dường y kiếp trước bây giờ trổ quả, khiến cho ông kiếm được ngàn lá y gấm vậy.)
Quả thật, ngoại trừ Phật giáo, không có một tôn giáo nào khác, khi Bố thí ít mà lại được kết quả nhiều và Bố thí nhiều càng được kết quả nhiều hơn gấp bội. Cho nên Đức Thế Tôn có dạy rằng: “Nầy các Tỳ khưu, nơi nào có Tỳ khưu Tăng như thế, dầu ít cũng được nhiều kết quả, nếu nhiều càng được nhiều kết quả hơn nữa.”.
(Như chuyện Sa di, trước kia chỉ dâng một lá y mà bây giờ mới lên bảy tuổi đã được dâng cúng ngàn lá y gấm vậy.)
Trong khi Tissa ngụ tại Jetavana, những thân quyến trẻ tuổi luôn luôn tìm đến thăm viếng chuyện trò. Ông nghĩ thầm rằng: “Nếu ta cứ ở đây, những trẻ con thân thuộc của ta cứ đến nói chuyện hoài, ta không thể ngồi lặng thinh được, còn hễ ta góp chuyện với họ thì là một trở ngại cho việc tu hành của ta. Vậy ta hãy đến xin Đức Bổn Sư ban cho một đề mục để tu tập, học xong, ta sẽ đi trú trong rừng.”.
Sa di Tissa bèn đến đảnh lễ Đức Thế Tôn, ngỏ lời yêu cầu Ngài truyền dạy đề mục niệm cho đắc quả A La Hán. Được đề mục rồi, ông về đảnh lễ từ biệt Thầy Tế độ, mang cả y bát đi ra khỏi chùa, đi luôn một mạch một trăm hai mươi do tuần, vì nghĩ rằng: “Nếu ta ở quanh vùng nầy, các quyến thuộc của ta sẽ theo dõi quấy rầy ta được.”.
Đến cuối lộ trình, Sa di Tissa đi vào cổng một làng nọ, gặp vị bô lão, Sa di bèn hỏi thăm:
- Thưa ông thiện nam, trong địa phương nầy có ngôi thiền lâm, tịnh xá nào chăng?
- Bạch Sư, có.
- Xin ông làm ơn chỉ dùm đường cho tôi.
Ông lão nầy vừa gặp Sa di đã sanh lòng thương mến, ông ta xem như là con ruột của mình. Ông lão không chỉ đường, mà lại nói: “Sư hãy đi theo tôi, tôi đưa Sư đến đó.”. Nói rồi, dẫn Sa di đi.
Trong lúc cùng đi với ông lão vào làng, đến năm hoặc sáu địa điểm dọc đường, theo đường có trồng nhiều hoa quả, Sa di hỏi:
- Thưa ông thiện nam, chỗ nầy tên chi? Chỗ nầy tên chi?
Và ông lão đều nói tên cho ông Sa di biết cả. Khi đến ngôi tịnh xá trong rừng, ông lão đưa đường nói:
- Bạch Sư, xin cầu chúc cho Sư ở lại đây bình an.
Rồi ông hỏi pháp danh Sa di, Sa di đáp rằng:
- Thưa ông thiện nam, pháp danh tôi là Tissa Cư
Lâm (Vanavāsī Tissa).
Nghe vậy, ông lão thỉnh:
- Ngày mai, Sư nên vào làng chúng tôi đi bát.
Nói rồi, ông lão về làng thông tin cho dân làng hay rằng: “Có vị Sa di pháp danh là Vanavāsītissa mới đến tinh xá, ta nên dự bị đem cơm cháo để bát cho ông.”.
Vị Sa di nầy, đầu tiên được thầy tế độ đặt tên là Tissa, sau đó được chư Tăng mệnh danh là Tissa Thí Thực, Tissa Thí Y và Tissa Cư Lâm. Như vậy, chỉ mới bảy tuổi mà vị ấy có đến bốn pháp danh.
Sáng hôm sau, ông Sa di vào làng trì bình khất thực, nhiều người để bát xong, còn đảnh lễ vị ấy nữa, Sa di chúc rằng: “Xin cho người được an vui, xin cho người được thoát khổ.”. Trong số những người để bát rồi, không một ai trở về nhà được cả, tất cả đều đứng nán lại để ngắm nhìn Sa di cho thỏa thích. Sa di Tissa Cư Lâm thọ vật thực vừa đủ một mình thôi. Toàn thể dân làng cúi mọp dưới chân vị Sa di nhỏ, mà bạch rằng:
- Bạch Ngài, xin Ngài nhập hạ ba tháng nơi đây và truyền Tam qui và Ngũ giới để chúng tôi thọ trì thường nhựt và truyền bát giới để chúng tôi vâng giữ hành theo trong những ngày Uposatha. Xin Ngài hoan hỷ nhận lời của chúng tôi.
Xét thấy dân làng có lòng thành khẩn, Tissa Cư Lâm hứa chịu nhập hạ gần đây, rồi hằng ngày đi vào làng khất thực. Mỗi lần thí chủ để bát và đảnh lễ, ông luôn luôn chúc lại bằng hai câu: “Xin cho người được an vui, xin cho người được thoát khổ.”, rồi mới đi nơi khác.
Sa di Tissa Cư Lâm an cư nơi đây, trải qua hai tháng, trong tháng thứ ba, vị ấy chứng đắc A La Hán với Tuệ phân tích. Đến khi mãn mùa an cư, làm lễ tự tứ xong, Thầy Tế độ đến đảnh lễ Đức Bổn Sư và xin rằng:
- Bạch Ngài, con sẽ đi thăm Sa di Tissa.
- Ông cứ đi đi, nầy Sārīputta.
Đại đức Sārīputta dắt theo năm trăm Tỳ khưu tùy tùng, đến báo tin cho Đại đức Moggallāna hay:
- Nầy đạo hữu Moggallāna, tôi sẽ đi thăm Sa di Tissa đây.
Đại đức Moggallāna liền đáp:
- Tôi cũng đi nữa, đạo hữu ạ.
Nói rồi, Đại đức cũng dắt theo năm trăm Tỳ khưu tùy tùng của mình ra đi. Hay tin nầy, tất cả chư Đại Thinh Văn như Đại đức Mahākassapa, Anurudha, Upāli, Puṇṇa… mỗi vị dắt theo năm trăm Tỳ khưu của mình cùng ra đi. Con số tổng cộng các nhóm Tỳ khưu lên đến tám mươi bốn ngàn vị.
Các Ngài đồng bộ hành suốt cả lộ trình một trăm hai mươi do tuần mới đến làng, nơi trú của Sa di.
Khi ấy, vị Thiện nam hộ độ thường trực của Sa di Tissa nhà ở gần cổng làng, thấy Đại đức Tăng trước nhất, bèn ra đảnh lễ chào đón các Ngài. Đại đức Sārīputta hỏi:
- Nầy ông Thiện nam, trong địa phương nầy có ngôi thiền lâm, tịnh xá nào chăng?
- Bạch Ngài, có.
- Có Tỳ khưu nào thường trú chăng?
- Bạch Ngài, có.
- Vị thường trú ấy có pháp danh là chi?
- Bạch Ngài là Tissa Cư Lâm.
- Nếu vậy, ông hoan hỷ chỉ đường cho chúng tôi đi.
- Bạch Ngài, chẳng hay Ngài là chi của Đại đức?
- Chúng tôi là khách đến viếng Sa di.
Vị thiện nam lưu ý, nhìn kỹ từ Đại đức Pháp chủ cho đến tất cả chư Đại Thinh Văn để nhớ mặt. Tự nhiên ông cảm thấy toàn thân ông tràn trề một niềm phỉ lạc vô biên. Ông yêu cầu:
- Bạch các Ngài, xin các Ngài hãy đình độ đôi chút.
Đoạn ông hối hả vào làng, cất tiếng kêu gọi:
- Hôm nay có chư Đại đức Tăng quang lâm đến bổn
thôn, do Ngài Sārīputta lãnh đạo, có tám mươi vị Đại Thinh Văn, mỗi vị dẫn theo năm trăm vị Tỳ khưu tùy tùng, đồng đến để viếng Sa di. Các người hãy đem vật thực, vật dụng như giường, ghế, ngọa cụ, đèn, dầu… đến tịnh xá cho mau.
Mọi người y theo lời kêu gọi, đem giường ghế các thứ vật dụng theo chân các Ngài Đại đức, đồng đi đến tịnh xá.
Sa di Tissa nhận biết chư Tỳ khưu Tăng, bèn ra rước bát Ngài Đại Trưởng Lão và làm các phận sự đối với khách Tăng và cất hết y bát của các Ngài xong, thì trời nhá nhem tối. Đại đức Sārīputta bảo các thiện nam: “Thôi, các Thiện nam hãy về đi, tối rồi.”.
- Bạch Ngài, hôm nay là ngày nghe pháp, chúng con không về. Chúng con ở lại chờ nghe pháp. Vả lại, từ trước đến giờ chúng con chưa từng được thính pháp bao giờ.
- Thế thì, nầy Sa di, ông hãy đốt đèn lên rồi tuyên bố giờ thuyết pháp cho thiện tín biết.
Sa di Tissa làm theo lời của Đại đức. Kế đến, Đại đức lại bảo rằng:
- Nầy Tissa, các Thiện tín của ông đã ngỏ lời muốn nghe pháp, vậy ông hãy thuyết pháp cho họ nghe đi.
Các thiện nam đồng loạt đứng dậy, bạch rằng:
- Bạch Đại đức, Sư của chúng con chỉ thuộc lòng có hai câu kệ phúc chúc “Xin cho người được an lạc, xin cho người được thoát khổ.”, ngoài ra không biết pháp nào khác. Vậy xin Ngài từ bi hoan hỷ thuyết pháp khác cho chúng con nghe.
Ngài Sa di Tissa tuy chứng đạt A La Hán nhưng không hề thuyết pháp cho thiện tín nghe. Khi ấy, vị Thầy Tế độ của Ngài bảo:
- Nầy Sa di, ông hãy lấy hai mệnh đề: Những người được an vui, những người được thoát khổ làm đề tài mà thuyết giảng rành rẽ nghĩa lý đi.
- Lành thay! Bạch Ngài.
Đáp xong, Sa di cầm lấy cây quạt dẹp, trèo lên pháp tọa, ngồi nghiêm trang tề chỉnh, rồi bắt đầu thuyết giảng nghĩa lý Kinh điển, từ cạn đến sâu, từ thấp lên cao, phân tích lần lượt Ngũ uẩn, Tứ đại, Lục căn, Ba mươi bảy phẩm trợ đạo là con đường đưa đến mức tối cao là A La Hán quả. Thời pháp bao la phổ cập như đám mưa rào dội ướt khắp cả bốn châu thiên hạ.
Để kết luận, Sa di Tissa nói:
- Bạch Ngài, người đã đắc quả A La Hán được an vui là như thế, người đắc A La Hán quả được thoát khổ là như thế, là người đã thoát khỏi tứ khổ sanh, lão, bệnh, tử cũng là khổ sanh vào ác đạo, nhất là địa ngục mà phàm phu nhân loại thường phải vương mang.
- Lành thay, nầy ông Sa di. Hai câu phúc chúc ông đã khéo giảng lắm đấy. Bây giờ ông hãy giảng tiếp theo phần Vi Diệu Pháp đi.
Vâng lời thầy, Sa di Tissa giảng thêm về Vi Diệu Pháp. Đến khi trời rựng sáng, những người hộ độ của Sa di chia làm hai nhóm:
Một nhóm bất bình vì nghĩ rằng: “Thật từ trước đến giờ chúng ta chưa từng thấy ai lãnh đạm, bạc bẽo như thế. Ông ta thuyết pháp thông suốt như thế mà bấy lâu nay đối với những người có công hộ độ, cấp dưỡng ông ta chẳng khác nào cha mẹ nuôi con, ông chẳng hề giảng thuyết một câu Pháp Cú nào cho họ nghe.”.
Còn nhóm kia hoan hỷ, nghĩ rằng: “Thật chúng ta có phước quá. Những vị Sư như thế mà chúng ta chỉ biết hộ độ chứ không biết tài đức của vị ấy, hôm nay chúng ta được may duyên nên nghe được Ngài thuyết pháp.”.
Ngày hôm ấy, từ sáng tinh sương, Đức Bổn Sư vẫn theo thông lệ, Ngài quán sát thế gian, thấy được những Cận sự nam của Tissa Cư Lâm lọt vào giác võng của Ngài: “Chuyện chi xảy ra?”, khi quán thêm nữa, Ngài thấy rằng: “Trong số các tín đồ của Tissa Cư Lâm có nhóm bất mãn, có nhóm hoan hỷ.”. Những ai bất bình chống đối với con Như Lai sẽ bị sa đọa xuống địa ngục chẳng sai. Thế thì Như Lai phải đi đến đó, nhờ có Như Lai đến, tất cả đều khởi tâm Từ đối với Sa di Tissa và được thoát ly khỏi khổ não.
Ở chốn thiền lâm, dân chúng thỉnh cầu được chư Tỳ khưu Tăng, bèn trở về làng lo cất trại và nấu sẵn cơm cháo, dọn sẵn tọa vị, rồi ngồi chờ chư Tăng đến.
Chư Tỳ khưu tắm gội xong, đến giờ đi bát, sắp sửa vào làng bèn hỏi Sa di:
- Nầy Tissa, ông cùng đi một lượt với chúng tôi hay là ông đi sau?
- Xin các Ngài đi trước.
Chư Tỳ khưu đắp y mang bát đồng đi vào làng.
Tại Jetavana, Đức Bổn Sư cũng đắp y, mang bát và chỉ trong một sát na tâm (cittakhaṇo: lẹ hơn trong nháy mắt), Ngài đã hiển hiện, đứng trước mặt chư Tỳ khưu. “Có lẽ Đức Chánh Biến Tri ngự đến.”, tin nầy làm cho khắp cả làng xôn xao, náo động. Mọi người đều vui mừng hỉ dạ, đồng thời thỉnh chư Tăng có Đức Phật làm tọa chủ, an tọa xong rồi cúng dường cháo và đồ ngọt điểm tâm.
Trong khi chư Tăng độ chưa xong bữa, thì Sa di Tissa đi vào làng. Dân chúng tản bớt ra, cung kính để bát cho Sa di.
Sa di thọ bát vừa xong, đem dâng lên Đức Bổn Sư, Ngài bảo:
- Đưa đây, Tissa.
Và Ngài đưa tay thọ bát, trao Đại đức Sārīputta vừa bảo: “Nầy Sārīputta, đây là bát của Sa di Tissa, đệ tử của ông.”
Đại đức nhận lấy bát trên tay của Đức Bổn Sư rồi cho lại Sa di và dạy: “Ông tìm chỗ ngồi phải lẽ rồi thọ thực đi nhé.”. Sau khi hộ độ Tỳ khưu Tăng có Đức Phật làm tọa chủ xong, dân làng đồng xin Đức Bổn Sư thuyết kinh phúc chúc.
Đức Bổn Sư thuyết giảng như sau: “Nầy các thiện gia nam tử, các ông thật là hữu phúc, nhờ có Sa di nầy mà các ông hộ độ hàng ngày đây, các ông mới được dịp hội kiến với Sārīputta, Moggallāna, Mahā Kassapa, luôn cả tám mươi vị Đại Thinh Văn. Chính Như Lai hôm nay đến đây cũng là vì ông Sa di Tissa mà các ông hộ độ hằng ngày đó. Nhờ có Sa di mà các ông hân hạnh được diện kiến Đức Phật. Thật là các ông hữu phúc lắm mới được như vậy.”.
Đại chúng đều suy nghĩ rằng: “Ôi! Chúng ta hân hạnh biết mấy, sở dĩ chúng ta có thể thỉnh được Đức Phật và chư Tăng để cúng dường Trai Tăng là nhờ các Ngài đến thăm vị Đại đức của ta…”.
Những người bất bình Sa di lúc trước, bây giờ cũng vui mừng. Còn những người đã hài lòng thì càng có đức tin trong sạch đối với ông thêm nữa.
Đức Bổn Sư phúc chúc xong, có nhiều vị chứng đắc Thánh quả, nhất là Tu Đà Hườn.
Đức Bổn Sư từ chỗ ngồi đứng lên đi ra, dân chúng kéo nhau theo tiễn biệt, đảnh lễ Ngài và quay trở lại.
Đức Bổn Sư dắt Sa di Tissa cùng đi đến những địa điểm mà trước kia khi mới đến ông đã hỏi thăm vị bô lão, khi ấy Đức Bổn Sư cũng hỏi ông:
- Nầy ông Sa di, xứ nầy tên chi? Xứ kia tên chi?
Vị Sa di vừa đi vừa đáp lời rằng:
- Bạch Ngài, đây là xứ… Đây là xứ…
Đến chỗ ngụ của Sa di, Đức Bổn Sư leo lên tận đỉnh núi. Từ chỗ Ngài đứng trông xuống thì thấy mặt biển mênh mông. Đức Bổn Sư phán hỏi Sa di:
- Nầy Tissa, ông đứng nơi nầy, nơi nọ trên đỉnh núi nhìn xuống thì thấy cái chi?
- Bạch Ngài, con thấy đại hải.
- Thấy đại hải, ông nghĩ thế nào?
- Bạch Ngài, con nghĩ rằng: Số lượng nước mắt mà con đã khóc ra trong những khi sầu khổ, có lẽ còn nhiều hơn nước biển trong bốn đại dương.
- Lành thay, lành thay! Nầy Tissa, thật quả như thế, suối lệ của mỗi chúng sanh tuôn trào trong những khi sầu khổ còn nhiều hơn nước trong bốn đại trùng dương.
Nói rồi, Đức Bổn Sư ngâm kệ rằng:
“Cātusu samuddesū jalaṃ parittakaṃ,
Tato bahuṃ assujalaṃ anappakaṃ;
Dukkhena phuṭṭhassa narassa socato,
Kiṃ kāraṇā samma tvaṃ pamajjasī’ti.”
“Nước trong bốn biển có bao nhiêu,
Nước mắt so ra mới thật nhiều,
Khắp cõi nhân gian đầy khổ lụy,
Sao con lơ đễnh thả xuôi chiều.”
Đức Bổn Sư lại hỏi Sa di:
- Nầy Tissa, ông ngụ ở đâu?
- Bạch Ngài, tại hang núi nầy đây.
- Lúc ngụ tại đây, ông nghĩ như thế nào?
- Bạch Ngài, con nghĩ rằng: “Đến khi chết thì con bỏ xác luôn nơi đây, khỏi phải lo kiếm chỗ nằm trên mặt đất bằng.”
- Lành thay! Lành thay! Nầy Tissa, quả thật cũng như thế ấy, những chúng sanh nầy (xác thân chết) nằm trên mặt đất cũng không đến bất tử được.
Nói rồi, Đức Thế Tôn ngâm lên kệ ngôn rằng:
“Upasāḷhakanāmānaṃ,
Sahassāni catuddasa;
Asmiṃ padese daḍḍhāni,
Natthi loke anāmataṃ.
Yamhi saccañca dhammo ca,
Ahiṃsā saṃyamo damo;
Etadariyā sevanti,
Etaṃ loke anāmatanti.”
“Một muôn lại với bốn ngàn,
Thổ dân đã rụi xương tàn nơi đây.
Không bao giờ cõi tạm nầy,
Có nơi bất diệt cho thây phàm trần.
Nơi nào Đạo pháp chánh chân,
Vô não thu thúc, tâm thân tự điều.
Là nơi chư Thánh tiêu diêu,
Nơi ấy bất diệt, nghịch chiều thế gian.”
Dứt hai bài kệ, Đức Bổn Sư thuyết tích Bổn Sanh
Upasāḷhaka (Dân xứ). Theo phong tục, họ đặt thi thể nằm trên đất bằng, mong sao người chết theo dấu ông bà về xứ Bất tử (amata pubbepadese). Nhưng sự thật, người thường không ai về đến xứ ấy cả. Chỉ những bậc như Đại đức Ānanda mới được viên tịch, theo dấu tiền nhân lên đến Bất tử mà thôi.
Tương truyền rằng: Lúc được một trăm hai mươi tuổi, Đại đức Ānanda quán xét thấy thọ mạng của mình sắp hết, bèn báo tin cho Thiện tín hay: “Bảy ngày nữa, bần Tăng sẽ nhập diệt.”.
Hay tin nầy, trong số người ở hai bên bờ sông Rohinī, nhóm ở bên bờ nầy nói rằng: “Chúng ta hộ độ Đại đức nhiều, chắc là Ngài sẽ viên tịch trên phần đất của ta.”.
Nhóm người bên kia sông cũng nói: “Chúng ta hộ độ Ngài nhiều, chắc là Ngài sẽ viên tịch trên phần đất của ta.”.
Đại đức nghe cả hai bên nói giống nhau như thế, thì nghĩ rằng: “Thiện tín ở hai bên bờ sông đều hộ độ cho ta nhiều cả. Nhưng ta không thể chiều ý theo cả hai bên, nếu ta viên tịch ở bên nầy thì nhóm cư sĩ bên bờ kia sẽ tranh cãi. Do nơi ta mà họ sẽ đối chọi lẫn nhau. Ta phải làm sao cho họ sẽ vì ta mà chấm dứt mọi tranh chấp.”.
Nghĩ rồi, Đại đức bèn bảo hai nhóm thiện tín rằng: “Quí vị ở bờ sông bên nầy, cũng như quí vị ở bờ sông bên kia, đều là những người có công hộ độ cho ta cả. Ta không thể nào theo ai mà bỏ ai.
Thôi thì quí vị ở bên nầy hãy tập hợp ở bên bờ ấy, và quí vị ở bờ bên kia hãy tập hợp ở bờ bên kia.”.
(Đến ngày thứ bảy, Đại đức ngồi kiết già ở giữa sông, lơ lửng trên từng cao độ bảy cây thốt nốt mà thuyết pháp cho đại chúng nghe.)
Thuyết pháp xong, Ngài nguyện: “Xá lợi của ta hãy phân làm hai, một rơi xuống bờ nầy, một rơi xuống bờ kia.”.
Đoạn Ngài nhập vào hỏa giới, lửa bốc lên có ngọn thiêu nhục thân Ngài. Xá lợi tự nhiên chia đôi, một phần rơi xuống bờ nầy, một phần rơi xuống bờ kia.
Đại chúng kêu gào than khóc nghe như mặt đất vô tình cũng vỡ tan từng mảnh, nấc lên những tiếng ai bi.
Khi Đức Bổn Sư Níp Bàn, quả đất vang rền tiếng than khóc não ruột của đại chúng trong bốn tháng dài, nghe thật bi ai sầu thảm, mọi người đi lang thang kể lể rằng: “Đức Bổn Sư Ngài đã Níp Bàn, chúng ta không còn được trông thấy ánh từ quang, không còn được trông thấy kim thân của Ngài đắp y mang bát như thuở tại tiền.”
Dứt tích Bổn Sanh, Đức Bổn Sư phán hỏi Sa di Tissa:
- Nầy Tissa, trong khu rừng nầy có những tiếng cọp, beo gầm thét mà ông không sợ sao?
- Bạch Thế Tôn, chẳng những con không sợ mà khi nghe tiếng gầm thét của loài dã thú, con càng vui thích với cảnh lâm tuyền.
Nói rồi Sa di ngâm lên bài kệ trường thiên gồm sáu mươi đoạn mô tả phong cảnh núi rừng.
Khi ấy, Đức Thế Tôn phán gọi:
- Nầy Tissa.
- Dạ bạch Ngài.
- Như Lai sẽ đi với Tăng chúng, còn ông sẽ đi hay là trở lại?
- Bạch Ngài, nếu Thầy Tế độ của con dắt đi thì con đi, nếu người trở lại thì con trở lại.
Đức Bổn Sư cùng với Tăng chúng đồng lên đường. Ông Sa di đi lui lại tìm Thầy Tế độ. Gặp ông, Đại đức hỏi:
- Nầy Tissa, nếu ông muốn trở về chỗ ngụ thì cứ đi.
Ông Sa di Tissa đảnh lễ cáo biệt Đức Bổn Sư và Tỳ khưu Tăng rồi trở lại. Đức Bổn Sư thì đi luôn về Jetavana.
Trong phòng pháp hội, giữa các Tỳ khưu, pháp thoại sau đây được đề khởi: “Chà! Tội nghiệp ông Sa di Tissa bây giờ tu khổ hạnh quá. Từ ngày ông tục sanh, song thân ông đã thiết lập bảy cuộc đại thí cơm trắng nấu với sữa tươi hay mật ong pha đặc để cúng dường đến năm trăm vị Tỳ khưu. Đến khi ông xuất gia, song thân ông lại thiết lễ Trai Tăng bảy ngày liền trong chùa, cúng dường cơm trắng nầy với mật pha chút ít nước đến Tỳ khưu Tăng có Đức Phật làm tọa chủ. Xuất gia rồi, từ ngày thứ tám ông vào làng đi bát, trong hai ngày được cúng ngàn bát cơm cùng ngàn bộ y tắm. Qua ngày sau được thêm ngàn lá y gấm ngự hàn. Đến nay, ông vào cư ngụ trong rừng lại có lễ lộc dồi dào phát sanh đến cho ông, mà rồi ông cũng xả bỏ tất cả lợi danh như thế, đi vào rừng sâu, ăn cơm trộn lộn trong bát. Thật là ông Sa di tu hành khổ hạnh quá.
Đức Bổn Sư ngự đến phán hỏi: “Nầy các Tỳ khưu, hôm nay các ông ngồi thảo luận việc chi đó?”.
- Bạch Ngài, chuyện như vầy…
Nghe vậy, Đức Bổn Sư dạy rằng:
- Phải đó, nầy các Tỳ khưu, có hai đường lối khác nhau. Con đường thiên về thế lợi như trên là khác và con đường hành đạo để chứng đạt Níp Bàn là khác. Thật thế, Tỳ khưu nào cứ mong ước: “Ta sẽ được lễ lộc như thế.”, dầu cho có thọ các chi Đầu đà nhất là ngụ trong rừng mà còn lo gìn giữ lợi danh thì nhất định bốn cảnh ác thú đang mở rộng chờ đón ông ta. Còn Tỳ khưu muốn đặt bước lên đường Níp Bàn, thì xả bỏ hết lợi danh, lễ lộc, vào cư ngụ trong rừng vắng, tinh tấn hành đạo không xao lãng, thì sẽ chứng đắc quả A La Hán chẳng sai.
Đức Bổn Sư kết luận xong, còn thuyết pháp giải rộng thêm những nghĩa lý và đọc bài kệ nầy:
“Aññā hi lābhūpanisā,
Aññā nibbānagāminī;
Evametaṃ abhiññāya,
Bhikkhu buddhassa sāvako;
Sakkāraṃ nābhinandeyya,
Vivekamanubrūhayeti.”
“Một đường hưởng lộc thế gian,
Một đường tu chứng Níp Bàn vô sanh.
Tỳ khưu Phật tử phải rành,
Chớ nên tham đắm lợi danh thế quyền.
Đạo mầu ráng để tâm chuyên,
Đi đường giải thoát bình yên lâu dài.”
CHÚ GIẢI:
Aññā hi lābhūpanisā, aññā nibbānagāminī: (Đường theo thế lợi khác, đường đến Níp Bàn khác). Quả nhiên, muốn có lợi lộc phát sanh, vị Tỳ khưu phải gây tạo một vài nghiệp bất thiện, tà vạy, nhất là thân tà hạnh (kāyavaṅka), nhờ vậy mới kiếm được lợi lộc. Thật thế, như phần cơm bát chẳng hạn, nếu có giơ tay ra thẳng cánh, không chịu cong quẹo thì bàn tay sẽ ngay ra để xuống chỉ có đụng được mà thôi. Còn như chụm tay lại đưa xuống, đến khi giở lên thì có thể bốc lấy cục cơm mà đem lên được. Chính khi nào làm việc tà vạy, nhất là thân tà hạnh như thế, mà lễ lộc phát sanh, thì con đường tu hành nầy chỉ thiên về danh lợi thế gian, không hợp theo lẽ đạo (adhammika), còn dính mắc trong vòng tái sanh luân hồi. Lợi lộc phát sanh hợp theo lẽ đạo là khi nào vị Tỳ khưu chỉ nương theo y bát, nghiêm trì giới luật, cư ngụ trong rừng… Tỳ khưu là hành giả đi trên đường đến Níp Bàn phải dứt bỏ tất cả tà hạnh do thân khẩu là nhiều nhứt, không đui phải làm như đui, không câm phải làm như câm, không điếc phải làm như điếc, không nên lường gạt tráo trở, giả dối điêu ngoa.
Evametaṃ abhiññāya bhikkhu buddhassa sāvako: (Như vầy hiểu biết rành, Tỳ khưu đệ tử Phật). Sau khi hiểu biết rành rẽ con đường đưa đến Níp Bàn và con đường theo thế lợi khác nhau như vậy, Tỳ khưu là Thinh Văn đệ tử Phật, đã giác ngộ được đâu là Chánh pháp, đâu là phi pháp.
Sakkāraṃ nābhinandeyya, vivekamanubrūhayeti: (Chớ vui theo lợi danh, hãy chuyên tu giải thoát). Đây là huấn từ dạy thêm vị Tỳ khưu, không nên vui theo tứ vật dụng và sự lễ bái phi pháp, nhưng nếu lễ vật ấy hợp pháp thì cũng đừng từ chối. Hãy thực hành tịnh pháp (viveka), nhất là thân thanh tịnh, ở đây có nghĩa là thân sống độc cư (kāyassa ekābhāva). Tâm thanh tịnh (upadhiviveka) tức là Níp Bàn. Người có thân thanh tịnh là người xa lánh chỗ đông đảo, bè phái. Người có tâm thanh tịnh là người xa lánh việc chất chứa phiền não. Người có thủ thanh tịnh là người xa lánh được tất cả pháp hữu vi. Thân thanh tịnh là duyên sanh tâm thanh tịnh, tâm thanh tịnh là duyên sanh thủ thanh tịnh.
Cũng có thể giải rằng: Người có thân thanh tịnh (kāyaviveko) là người thỏa thích trong sự xuất gia hành đạo; một mình ở chỗ hẻo lánh quạnh hiu; người có tâm thanh tịnh (attaviveko) là người đã đạt đến mức thánh thiện tối cao về mặt tinh thần; và người có thủ thanh tịnh (upadhiviveko) là người đã chấm dứt cái vòng luân hồi, không còn bị pháp hữu vi (saṅkhāra) chi phối để phải tái sanh làm người lại nữa.
Tỳ khưu nên ráng xúc tiến thực hành tròn đủ ba pháp Thanh tịnh trên đây luôn luôn.
Đức Bổn Sư vừa dứt thời pháp, có nhiều Tỳ khưu chứng đắc Thánh quả, nhất là quả Tu Đà Hườn.
Đề Xá Sa di bảy tuổi đầu,
Tu rừng giác ngộ lý cao sâu,
Sườn non thấy tiệp màu xương trắng,
Nước biển xem thua suối lệ sầu.
Lễ lộc hơn người thêm khổ lụy,
Tài danh quán chúng nặng lo âu,
Con đường thế lợi nhiêu khê lắm,
Thà sống an vui với đạo mầu.
DỨT TÍCH TISSA CƯ LÂM
Vanavāsītissasāmaṇeravatthu
Bản Pāli · Chaṭṭhasaṅgāyana Tipiṭaka
Aññā hi lābhūpanisāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto vanavāsikatissattheraṃ ārabbha kathesi. Desanā rājagahe samuṭṭhitā.
Sāriputtattherasa kira pitu vaṅgantabrāhmaṇassa sahāyako mahāsenabrāhmaṇo nāma rājagahe vasati. Sāriputtatthero ekadivasaṃ piṇḍāya caranto tasmiṃ anukampāya tassa gehadvāraṃ agamāsi. So pana parikkhīṇavibhavo daliddo. So “mama putto mayhaṃ gehadvāraṃ piṇḍāya carituṃ āgato bhavissati, ahañcamhi duggato, mayhaṃ duggatabhāvaṃ na jānāti maññe, natthi me koci deyyadhammo”ti therassa sammukhā bhavituṃ asakkonto nilīyi. Thero aparampi divasaṃ agamāsi, brāhmaṇo tatheva nilīyi. “Kiñcideva labhitvā dassāmī”ti cintentopi nālabhi. Athekadivasaṃ ekasmiṃ brāhmaṇavācake thūlasāṭakena saddhiṃ pāyasapātiṃ labhitvā ādāya gehaṃ gantvāva theraṃ anussari, “imaṃ piṇḍapātaṃ mayā therassa dātuṃ vaṭṭatī”ti. Theropi taṃ khaṇaṃ jhānaṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya taṃ brāhmaṇaṃ disvā “brāhmaṇo deyyadhammaṃ labhitvā mama āgamanaṃ paccāsīsati, mayā tattha gantuṃ vaṭṭatī”ti saṅghāṭiṃ pārupitvā pattaṃ ādāya tassa gehadvāre ṭhitameva attānaṃ dassesi.
Brāhmaṇo theraṃ disvāva cittaṃ pasīdi. Atha naṃ upasaṅkamitvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā antogehe nisīdāpetvā pāyasapātiṃ gahetvā therassa patte ākiri. Thero upaḍḍhaṃ sampaṭicchitvā hatthena pattaṃ pidahi. Atha naṃ brāhmaṇo āha – “bhante, ekapaṭivīsamattova ayaṃ pāyaso, paralokasaṅgahaṃ me karotha, mā idhalokasaṅgahaṃ, niravasesameva dātukāmomhī”ti sabbaṃ ākiri. Thero tattheva paribhuñji. Athassa bhattakiccapariyosāne tampi sāṭakaṃ datvā vanditvā evamāha – “bhante, ahampi tumhehi diṭṭhadhammameva pāpuṇeyya”nti. Thero “evaṃ hotu brāhmaṇā”ti tassa anumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkamanto anupubbena cārikaṃ caranto jetavanaṃ agamāsi. “Duggatakāle dinnadānaṃ pana ativiya tosetī”ti brāhmaṇopi taṃ dānaṃ datvā pasannacitto somanassajāto there adhimattaṃ sinehamakāsi. So there sineheneva kālaṃ katvā sāvatthiyaṃ therassūpaṭṭhākakule paṭisandhiṃ gaṇhi. Taṃkhaṇeyeva panassa mātā “kucchiyaṃ me gabbho patiṭṭhito”ti ñatvā sāmikassa ārocesi. So tassā gabbhaparihāraṃ adāsi.
Tassā accuṇhaatisītaatiambilādiparibhogaṃ vajjetvā sukhena gabbhaṃ parihariyamānāya evarūpo dohaḷo uppajji “aho vatāhaṃ sāriputtattherappamukhāni pañca bhikkhusatāni nimantetvā gehe nisīdāpetvā asambhinnakhīrapāyasaṃ datvā sayampi kāsāyavatthāni paridahitvā suvaṇṇasarakaṃ ādāya āsanapariyante nisīditvā ettakānaṃ bhikkhūnaṃ ucchiṭṭhapāyasaṃ paribhuñjeyya”nti. Tassā kira so kāsāyavatthaparidahane dohaḷo kucchiyaṃ puttassa buddhasāsane pabbajjāya pubbanimittaṃ ahosi. Athassā ñātakā “dhammiko no dhītāya dohaḷo”ti sāriputtattheraṃ saṅghattheraṃ katvā pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ asambhinnakhīrapāyasaṃ adaṃsu. Sāpi ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā suvaṇṇasarakaṃ gahetvā āsanapariyante nisinnā ucchiṭṭhapāyasaṃ paribhuñji, dohaḷo paṭippassambhi. Tassā yāva gabbhavuṭṭhānā antarantarā katamaṅgalesupi, dasamāsaccayena puttaṃ vijātāya katamaṅgalesupi sāriputtattherappamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ appodakamadhupāyasameva adaṃsu. Pubbe kiresa dārakena brāhmaṇakāle dinnapāyasassa nissando.
Jātamaṅgaladivase pana taṃ dārakaṃ pātova nhāpetvā maṇḍetvā sirisayane satasahassagghanikassa kambalassa upari nipajjāpesuṃ. So tattha nipannakova theraṃ oloketvā “ayaṃ me pubbācariyo, mayā theraṃ nissāya ayaṃ sampatti laddhā, mayā imassa ekaṃ pariccāgaṃ kātuṃ vaṭṭatī”ti sikkhāpadagahaṇatthāya ānīyamāno taṃ kambalaṃ cūḷaṅguliyā veṭhetvā aggahesi. Athassa “aṅguliyaṃ kambalo laggo”ti te taṃ harituṃ ārabhiṃsu. So parodi. Ñātakā “apetha, mā dārakaṃ rodāpethā”ti kambaleneva saddhiṃ ānayiṃsu. So theraṃ vandanakāle kambalato aṅguliṃ apakaḍḍhitvā kambalaṃ therassa pādamūle pātesi. Ñātakā “daharakumārena ajānitvā kata”nti avatvā “puttena no dinnaṃ, pariccattameva hotu, bhante”ti vatvā, “bhante, satasahassagghanikena kambalena pūjākārakassa tumhākaṃ dāsassa sikkhāpadāni dethā”ti āhaṃsu. “Ko nāmo ayaṃ dārako”ti? “Bhante, ayyena samānanāmako, tisso nāmesa bhavissatī”ti. Thero kira gihikāle upatissamāṇavo nāma ahosi. Mātāpissa cintesi – “na mayā puttassa ajjhāsayo bhinditabbo”ti. Evaṃ dārakassa nāmakaraṇamaṅgalaṃ katvā puna tassa āhāraparibhogamaṅgalepi puna tassa kaṇṇavijjhanamaṅgalepi dussagahaṇamaṅgalepi cūḷākappanamaṅgalepi sāriputtattherappamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ appodakamadhupāyasameva adaṃsu.
Dārako vuddhimanvāya sattavassikakāle mātaraṃ āha – “amma, therassa santike pabbajissāmī”ti. “Sādhu, tāta, pubbevāhaṃ ‘na mayā puttassa ajjhāsayo bhinditabbo’ti manaṃ akāsiṃ, pabbaja, puttā”ti theraṃ nimantāpetvā tassa āgatassa bhikkhañca datvā, “bhante, tumhākaṃ dāso ‘pabbajissāmī’ti vadati, imaṃ ādāya sāyaṃ vihāraṃ āgamissāmā”ti theraṃ uyyojetvā sāyanhasamaye mahantena sakkārasammānena puttaṃ ādāya vihāraṃ gantvā therassa niyyādesi. Thero tena saddhiṃ kathesi – “tissa, pabbajjā nāma dukkarā, uṇhena atthe sati sītaṃ labhati, sītena atthe sati uṇhaṃ labhati, pabbajitā kicchena jīvanti, tvañca sukhedhito”ti. “Bhante, ahaṃ tumhehi vuttaniyāmeneva sabbaṃ kātuṃ sakkhissāmī”ti. Thero “sādhū”ti vatvā tassa paṭikūlamanasikāravasena tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā taṃ pabbājesi. Sakalampi hi dvattiṃsākāraṃ kathetuṃ vaṭṭatiyeva. Sabbaṃ kathetuṃ asakkontena pana tacapañcakakammaṭṭhānaṃ kathetabbameva. Idañhi kammaṭṭhānaṃ sabbabuddhānaṃ avijahitameva. Kesādīsu ekekakoṭṭhāsesu arahattaṃ pattānaṃ bhikkhūnampi bhikkhunīnampi upāsakānampi upāsikānampi paricchedo natthi. Abyattā bhikkhū pana pabbajentā arahattassūpanissayaṃ nāsenti. Tasmā thero kammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājetvā dasasu sīlesu patiṭṭhāpesi.
Mātāpitaro puttassa pabbajitasakkāraṃ karontā sattāhaṃ vihāreyeva buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa appodakamadhupāyasameva adaṃsu. Bhikkhūpi “nibaddhaṃ appodakamadhupāyasaṃ paribhuñjituṃ na sakkomā”ti ujjhāyiṃsu. Tassapi mātāpitaro sattame divase sāyaṃ gehaṃ agamaṃsu. Sāmaṇero aṭṭhame divase bhikkhūhi saddhiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthivāsino “sāmaṇero kira ajja piṇḍāya pavisissati, sakkāramassa karissāmā”ti pañcahi sāṭakasatehi cumbaṭakāni katvā pañca piṇḍapātasatāni sajjetvā ādāya paṭipathe ṭhatvā adaṃsu, punadivase vihārassa upavanaṃ āgantvā adaṃsu. Evaṃ sāmaṇero dvīheva divasehi sāṭakasahassehi saddhiṃ piṇḍapātasahassaṃ labhitvā bhikkhusaṅghassa dāpesi. Brāhmaṇakāle dinnathūlasāṭakassa kiresa nissando. Athassa bhikkhū “piṇḍapātadāyakatisso”ti nāmaṃ kariṃsu.
Punekadivasaṃ sāmaṇero sītakāle vihāracārikaṃ caranto bhikkhū tattha tattha aggisālādīsu visibbente disvā āha – “kiṃ, bhante, visibbentā nisinnātthā”ti? “Sītaṃ no pīḷeti sāmaṇero”ti. “Bhante, sītakāle nāma kambalaṃ pārupituṃ vaṭṭati. So hi sītaṃ paṭibāhituṃ samattho”ti. Sāmaṇera “tvaṃ mahāpuñño kambalaṃ labheyyāsi, amhākaṃ kuto kambalo”ti. “Tena hi, bhante, kambalatthikā mayā saddhiṃ āgacchantū”ti sakalavihāre ārocāpesi. Atha bhikkhū “sāmaṇerena saddhiṃ gantvā kambalaṃ āharissāmā”ti sattavassikasāmaṇeraṃ nissāya sahassamattā bhikkhū nikkhamiṃsu. So “ettakānaṃ bhikkhūnaṃ kuto kambalaṃ labhissāmī”ti cittampi anuppādetvā te ādāya nagarābhimukho pāyāsi. Sudinnassa hi dānassa evarūpo ānubhāvo hoti. So bahinagareyeva gharapaṭipāṭiyā caranto pañca kambalasatāni labhitvā antonagaraṃ pāvisi. Manussā ito cito ca kambale āharanti.
Eko pana puriso āpaṇadvārena āgacchanto pañca kambalasatāni pasāretvā nisinnaṃ ekaṃ āpaṇikaṃ disvā āha – “ambho, eko sāmaṇero kambale saṃharanto āgacchati, tava kambale paṭicchādehī”ti? “Kiṃ pana so dinnake gaṇhāti, udāhu adinnake”ti? “Dinnake gaṇhātī”ti. “Evaṃ sante sace icchāmi, dassāmi, no ce, na dassāmi, gaccha tva”nti uyyojesi. Maccharino hi andhabālā evarūpesu dānaṃ dadamānesu maccharāyitvā asadisadānaṃ disvā maccharāyanto kāḷo (dha. pa. 177) viya niraye nibbattanti. Āpaṇiko cintesi – “ayaṃ puriso attano dhammatāya āgacchamāno ‘tava kambale paṭicchādehī’ti maṃ āha. ‘Sacepi so dinnakaṃ gaṇhā’ti, ahaṃ pana ‘mama santakaṃ sace icchāmi, dassāmi, no ce, na dassāmī’ti avacaṃ, diṭṭhakaṃ pana adentassa lajjā uppajjati, attano santakaṃ paṭicchādentassa doso natthi, imesu pañcakambalasatesu dve kambalāni satasahassagghanikāni, imāneva paṭicchādetuṃ vaṭṭatī”ti. Dvepi kambale dasāya dasaṃ sambandhitvā tesaṃ antare pakkhipitvā paṭicchādesi. Sāmaṇeropi bhikkhusahassena saddhiṃ taṃ padesaṃ pāpuṇi. Āpaṇikassa sāmaṇeraṃ disvāva puttasineho uppajji, sakalasarīraṃ sinehena paripuṇṇaṃ ahosi. So cintesi – “tiṭṭhatu kambalāni, imaṃ disvā hadayamaṃsampi dātuṃ yutta”nti. Te dvepi kambale nīharitvā sāmaṇerassa pādamūle ṭhapetvā vanditvā, “bhante, tayā diṭṭhadhammassa bhāgī assa”nti avaca. Sopissa “evaṃ hotū”ti anumodanaṃ akāsi.
Sāmaṇero antonagarepi pañca kambalasatāni labhi. Evaṃ ekadivasaṃyeva kambalasahassaṃ labhitvā bhikkhusahassassa adāsi. Athassa kambaladāyakatissattheroti nāmaṃ kariṃsu. Evaṃ nāmakaraṇadivase dinnakambalo sattavassikakāle kambalasahassabhāvaṃ pāpuṇi. Buddhasāsanañhi ṭhapetvā natthaññaṃ taṃ ṭhānaṃ, yattha appaṃ dinnaṃ bahuṃ hoti, bahuṃ dinnaṃ bahutaraṃ. Tenāha bhagavā –
“Tathārūpoyaṃ, bhikkhave, bhikkhusaṅgho, yathārūpe bhikkhusaṅghe appaṃ dinnaṃ bahuṃ hoti, bahuṃ dinnaṃ bahutara”nti (ma. ni. 3.146) –
Evaṃ sāmaṇero ekakambalassa nissandena sattavassikova kambalasahassaṃ labhi. Tassa jetavane viharantassa abhikkhaṇaṃ ñātidāyakā santikaṃ āgantvā kathāsallāpaṃ karonti. So cintesi – “mayā idha vasantena ñātidāyakesu āgantvā kathentesu akathetumpi na sakkā, etehi saddhiṃ kathāpapañcena attano patiṭṭhaṃ kātuṃ na sakkā, yaṃnūnāhaṃ satthu santike kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā araññaṃ paviseyya”nti. So satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā upajjhāyaṃ vanditvā pattacīvaramādāya vihārā nikkhamitvā “sace āsannaṭṭhāne vasissāmi, ñātakā maṃ pakkosissantī”ti vīsati yojanasataṃ maggaṃ agamāsi. Athekena gāmadvārena gacchanto ekaṃ mahallakapurisaṃ disvā pucchi – “kiṃ nu kho, mahāupāsaka, imasmiṃ padese vasantānaṃ āraññakavihāro atthī”ti? “Atthi, bhante”ti. “Tena hi me maggaṃ ācikkhāhī”ti. Mahallakaupāsakassa pana taṃ disvāva puttasineho udapādi. Athassa tattheva ṭhito anācikkhitvā “ehi, bhante, ācikkhissāmi te”ti gahetvā agamāsi. Sāmaṇero tena saddhiṃ gacchanto antarāmagge nānāpupphaphalapaṭimaṇḍite rukkhapabbatapadese disvā “ayaṃ, upāsaka, kiṃ padeso nāma, ayaṃ upāsaka kiṃ padeso nāmā”ti pucchi. Sopissa tesaṃ nāmāni ācikkhanto āraññakavihāraṃ patvā “idaṃ, bhante, phāsukaṭṭhānaṃ, idheva vasāhī”ti vatvā, “bhante, ko nāmo tva”nti nāmaṃ pucchitvā “ahaṃ vanavāsītisso nāma upāsakā”ti vutte, “sve amhākaṃ gāme bhikkhāya carituṃ vaṭṭatī”ti vatvā nivattitvā antogāmameva gato. “Vanavāsītisso nāma vihāraṃ āgato, tassa yāgubhattādīni paṭiyādethā”ti manussānaṃ ārocesi.
Sāmaṇero paṭhamameva tisso nāma hutvā tato piṇḍapātadāyakatisso kambaladāyakatisso vanavāsītissoti tīṇi nāmāni labhitvā sattavassabbhantare cattāri nāmāni labhi. So punadivase pātova taṃ gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Manussā bhikkhaṃ datvā vandiṃsu. Sāmaṇero “sukhitā hotha, dukkhā muccathā”ti āha. Ekamanussopi tassa bhikkhaṃ datvā puna gehaṃ gantuṃ nāsakkhi, sabbeva olokentā aṭṭhaṃsu. Sopi attano yāpanamattameva gaṇhi. Sakalagāmavāsino tassa pādamūle urena nipajjitvā, “bhante, tumhesu imaṃ temāsaṃ idha vasantesu mayaṃ tīṇi saraṇāni gahetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāya māsassa aṭṭha uposathakammāni upavasissāma, idha vasanatthāya no paṭiññaṃ dethā”ti. So upakāraṃ sallakkhetvā tesaṃ paṭiññaṃ datvā nibaddhaṃ tattheva piṇḍapātacāraṃ cari. Vanditavanditakkhaṇe ca “sukhitā hotha, dukkhā muccathā”ti padadvayameva kathetvā pakkāmi. So tatthevapaṭhamamāsañca dutiyamāsañca vītināmetvā tatiyamāse gacchante saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi.
Athassa pavāretvā vuṭṭhavassakāle upajjhāyo satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā āha – “ahaṃ, bhante, tissasāmaṇerassa santikaṃ gacchāmī”ti. “Gaccha, sāriputtā”ti. So attano parivāre pañcasate bhikkhū ādāya pakkanto, “āvuso moggallāna, ahaṃ tissasāmaṇerassa santikaṃ gacchāmī”ti āha. Mahāmoggallānatthero “ahampi, āvuso, gacchāmī”ti pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nikkhami. Etenupāyena mahākassapatthero anuruddhatthero upālitthero puṇṇattheroti sabbe mahāsāvakā pañcahi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nikkhamiṃsu. Sabbepi mahāsāvakānaṃ parivārā cattālīsa bhikkhusahassāni ahesuṃ. Te vīsatiyojanasataṃ maggaṃ gantvā gocaragāmaṃ sampattā. Sāmaṇerassa nibaddhūpaṭṭhāko upāsako dvāreyeva disvā paccuggantvā vandi.
Atha naṃ sāriputtatthero pucchi – “atthi nu kho, upāsaka, imasmiṃ padese āraññakavihāro”ti? “Atthi, bhante”ti. “Sabhikkhuko, abhikkhuko”ti? “Sabhikkhuko, bhante”ti. “Ko nāmo tattha vasatī”ti? “Vanavāsītisso, bhante”ti. “Tena hi maggaṃ no ācikkhā”ti. “Ke tumhe, bhante”ti? “Mayaṃ sāmaṇerassa santikaṃ āgatā”ti. Upāsako oloketvā dhammasenāpatiṃ ādiṃ katvā sabbepi mahāsāvake sañjānitvā nirantaraṃ pītiyā phuṭṭhasarīro hutvā “tiṭṭhatha tāva, bhante”ti vegena gāmaṃ pavisitvā “ete, ayyā, sāriputtattheraṃ ādiṃ katvā asīti mahāsāvakā attano attano parivārehi saddhiṃ sāmaṇerassa santikaṃ āgatā, mañcapīṭhapaccattharaṇadīpatelādīni gahetvā vegena nikkhamathā”ti ugghosesi. Manussā “tāvadeva mañcādīni gahetvā therānaṃ padānupadikā hutvā therehi saddhiṃyeva vihāraṃ pavisiṃsu. Sāmaṇero bhikkhusaṅghaṃ sañjānitvā katipayānaṃ mahātherānaṃ pattacīvarāni paṭiggahetvā vattamakāsi. Tassa therānaṃ vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahantassa pattacīvaraṃ paṭisāmentasseva andhakāro jātā”ti. Sāriputtatthero upāsake āha – “gacchatha, upāsakā, tumhākaṃ andhakāro jāto”ti. “Bhante, ajja dhammassavanadivaso, na mayaṃ gamissāma, dhammaṃ suṇissāma, ito pubbe dhammassavanampi natthī”ti. “Tena hi, sāmaṇera, dīpaṃ jāletvā dhammassavanassa kālaṃ ghosehī”ti. So tathā akāsi. Atha naṃ thero āha – “tissa tava upaṭṭhākā ‘dhammaṃ sotukāmāmhā’ti vadanti, kathehi tesaṃ dhamma”nti. Upāsakā ekappahāreneva uṭṭhāya, “bhante, amhākaṃ ayyo ‘sukhitā hotha, dukkhā muccathā’ti imāni dve padāni ṭhapetvā aññaṃ dhammakathaṃ na jānāti, amhākaṃ aññaṃ dhammakathikaṃ dethā”ti vadiṃsu. “Sāmaṇero pana arahattaṃ patvāpi neva tesaṃ dhammakathaṃ kathesī”ti.
Tadā pana naṃ upajjhāyo, “sāmaṇera, kathaṃ pana sukhitā honti, ‘kathaṃ pana dukkhā muccantī’ti imesaṃ no dvinnaṃ padānaṃ atthaṃ kathehī”ti āha. So “sādhu, bhante”ti cittabījaniṃ gahetvā dhammāsanaṃ āruyha pañcahi nikāyehi atthañca kāraṇañca ākaḍḍhitvā ghanavassaṃ vassanto cātuddīpakamahāmegho viya khandhadhātuāyatanabodhipakkhiyadhamme vibhajanto arahattakūṭena dhammakathaṃ kathetvā, “bhante, evaṃ arahattappattassa sukhaṃ hoti, arahattaṃ pattoyeva dukkhā muccati, sesajanā jātidukkhādīhi ceva nirayadukkhādīhi ca na parimuccantī”ti āha. “Sādhu, sāmaṇera, sukathito te paṭibhāṇo, idāni sarabhaññaṃ bhaṇāhī”ti. So sarabhaññampi bhaṇi. Aruṇe uggacchante sāmaṇerassa upaṭṭhākamanussā dve bhāgā ahesuṃ. Ekacce “na vata no ito pubbe evarūpo kakkhaḷo diṭṭhapubbo. Kathañhi nāma evarūpaṃ dhammakathaṃ jānanto ettakaṃ kālaṃ mātāpituṭṭhāne ṭhatvā upaṭṭhahantānaṃ manussānaṃ ekampi dhammapadaṃ na kathesī”ti kujjhiṃsu. Ekacce “lābhā vata no, ye mayaṃ evarūpaṃ bhadantaṃ guṇaṃ vā aguṇaṃ vā ajānantāpi upaṭṭhahimha, idāni ca panassa santike dhammaṃ sotuṃ labhimhā”ti tussiṃsu.
Sammāsambuddhopi taṃ divasaṃ paccūsasamaye lokaṃ volokento vanavāsītissassa upaṭṭhāke attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhe disvā “kiṃ nu kho bhavissatī”ti āvajjento imamatthaṃ upadhāresi “vanavāsītissasāmaṇerassa upaṭṭhākā ekacce tuṭṭhā, ekacce kuddhā, mayhaṃ puttassa pana sāmaṇerassa kuddhā nirayabhāgino bhavissanti, gantabbameva tattha mayā, mayi gate sabbepi te sāmaṇere mettacittaṃ katvā dukkhā muccissantī”ti. Tepi manussā bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā gāmaṃ gantvā maṇḍapaṃ kāretvā yāgubhattādīni sampādetvā āsanāni paññāpetvā saṅghassa āgamanamaggaṃ olokentā nisīdiṃsu. Bhikkhūpi sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhācāravelāya gāmaṃ piṇḍāya pavisantā sāmaṇeraṃ pucchiṃsu – “kiṃ, tissa, tvaṃ amhehi saddhiṃ gamissasi, udāhu pacchā”ti? “Mama gamanavelāyameva gamissāmi, gacchatha tumhe, bhante”ti. Bhikkhū pattacīvaramādāya pavisiṃsu.
Satthā jetavanasmiṃyeva cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya ekacittakkhaṇeneva gantvā bhikkhūnaṃ purato ṭhitameva attānaṃ dassesi. “Sammāsambuddho āgato”ti sakalagāmo saṅkhubhitvā ekakolāhalo ahosi. Manussā udaggacittā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā yāguṃ datvā khajjakaṃ adaṃsu. Sāmaṇero bhatte aniṭṭhiteyeva antogāmaṃ pāvisi. Gāmavāsino nīharitvā tassa sakkaccaṃ bhikkhaṃ adaṃsu. So yāpanamattaṃ gahetvā satthu santikaṃ gantvā pattaṃ upanāmesi. Satthā “āhara, tissā”ti hatthaṃ pasāretvā pattaṃ gahetvā “passa, sāriputta, tava sāmaṇerassa patta”nti therassa dassesi. Thero satthu hatthato pattaṃ gahetvā sāmaṇerassa datvā “gaccha, attano pattaṭṭhāne nisīditvā bhattakiccaṃ karohī”ti āha.
Gāmavāsino buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā satthāraṃ vanditvā anumodanaṃ yāciṃsu. Satthā anumodanaṃ karonto evamāha – “lābhā vata vo upāsakā, ye tumhe attano kulūpakaṃ sāmaṇeraṃ nissāya sāriputtaṃ moggallānaṃ kassapaṃ anuruddhanti asītimahāsāvake dassanāya labhatha, ahampi tumhākaṃ kulūpakameva nissāya āgato, buddhadassanampi vo imaṃ nissāyeva laddhaṃ, lābhā vo, suladdhaṃ vo”ti. Manussā cintayiṃsu – “aho amhākaṃ lābhā, buddhānañceva bhikkhusaṅghassa ca ārādhanasamatthaṃ amhākaṃ ayyaṃ dassanāya labhāma, deyyadhammañcassa dātuṃ labhāmā”ti sāmaṇerassa kuddhā manussā tussiṃsu. Tuṭṭhā manussā bhiyyosomattāya pasīdiṃsu. Anumodanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Satthā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Manussā satthāraṃ anugantvā vanditvā nivattiṃsu. Satthā sāmaṇerena saddhiṃ samadhurena gacchanto, “sāmaṇera, ayaṃ padeso konāmo, ayaṃ padeso konāmo”ti pubbe tassa upāsakena dassitapadese pucchanto agamāsi. Sāmaṇeropi, “bhante, ayaṃ itthannāmo, ayaṃ itthannāmo”ti ācikkhamānova agamāsi. Satthā tassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā pabbatamatthakaṃ abhiruhi. Tattha ṭhitānaṃ pana mahāsamuddo paññāyati. Satthā sāmaṇeraṃ pucchi – “tissa, pabbatamatthake ṭhito ito cito ca oloketvā kiṃ passasī”ti? “Mahāsamuddaṃ, bhante”ti. “Mahāsamuddaṃ disvā kiṃ cintesī”ti? “Mama dukkhitakāle rodantassa catūhi mahāsamuddehi atirekatarena assunā bhavitabbanti idaṃ, bhante, cintesi”nti. “Sādhu sādhu, tissa, evametaṃ. Ekekassa hi sattassa dukkhitakāle paggharitaassūni catūhi mahāsamuddehi atirekatarānevā”ti. Idañca pana vatvā imaṃ gāthamāha –
“Catūsu samuddesu jalaṃ parittakaṃ,
Tato bahuṃ assujalaṃ anappakaṃ;
Dukkhena phuṭṭhassa narassa socanā,
Kiṃkāraṇā samma tuvaṃ pamajjasī”ti.
Atha naṃ puna pucchi – “tissa, kahaṃ vasasī”ti? “Imasmiṃ pabbhāre, bhante”ti. “Tattha pana vasanto kiṃ cintesī”ti? “Mayā marantena imasmiṃ ṭhāne katassa sarīranikkhepassa paricchedo ‘natthī’ti cintesiṃ, bhante”ti. “Sādhu sādhu, tissa, evametaṃ. Imesañhi sattānaṃ pathaviyaṃ nipajjitvā amataṭṭhānaṃ nāma natthī”ti vatvā –
“Upasāḷakanāmāni, sahassāni catuddasa;
Asmiṃ padese daḍḍhāni, natthi loke anāmataṃ.
“Yamhi saccañca dhammo ca, ahiṃsā saṃyamo damo;
Etaṃ ariyā sevanti, etaṃ loke anāmata”nti. (jā.1.2.31-32) –
Imaṃ dukanipāte upasāḷakajātakaṃ kathesi. Iti pathaviyaṃ sarīranikkhepaṃ katvā marantesu sattesu amatapubbapadese marantā nāma natthi, ānandattherasadisā pana amatapubbapadese parinibbāyanti.
Ānandatthero kira vīsavassasatikakāle āyusaṅkhāraṃ olokento parikkhīṇabhāvaṃ ñatvā “ito sattame divase parinibbāyissāmī”ti ārocesi. Taṃ pavattiṃ sutvā rohiṇīnadiyā ubhayatīravāsikesu manussesu orimatīravāsikā “mayaṃ therassa bahūpakārā, amhākaṃ santike parinibbāyissatī”ti vadiṃsu. Paratīravāsikāpi “mayaṃ therassa bahūpakārā, amhākaṃ santike parinibbāyissatī”ti vadiṃsu. Thero tesaṃ vacanaṃ sutvā “ubhayatīravāsino mayhaṃ upakārā, ime nāma anupakārāti na sakkā vattuṃ, sacāhaṃ orimatīre parinibbāyissāmi, paratīravāsino dhātugahaṇatthaṃ tehi saddhiṃ kalahaṃ karissanti. Sace paratīre parinibbāyissāmi, orimatīravāsinopi tathā karissanti, kalaho uppajjamānopi maṃ nissāyeva uppajjissati, vūpasamamānopi maṃ nissāyeva vūpasamissatī”ti cintetvā “orimatīravāsinopi mayhaṃ upakārā, paratīravāsinopi mayhaṃ upakārā, anupakārāpi nāma natthi, orimatīravāsino orimatīreyeva sannipatantu, paratīravāsinopi paratīreyevā”ti āha. Tato sattame divase majjhenadiyā sattatālappamāṇe ākāse pallaṅkena nisīditvā mahājanassa dhammaṃ kathetvā “mama sarīraṃ majjhe bhijjitvā eko bhāgo orimatīre patatu, eko bhāgo paratīre”ti adhiṭṭhāya yathānisinnova tejodhātuṃ samāpajji, jālā uṭṭhahiṃsu. Sarīraṃ majjhe bhijjitvā eko bhāgo orimatīre pati, eko bhāgo paratīre. Tato mahājano paridevi, pathaviundriyanasaddo viya ārodanasaddo ahosi. Satthu parinibbāne ārodanasaddatopi kāruññataro ahosi. Manussā cattāro māse rodantā paridevantā “satthu pattacīvaraggāhake tiṭṭhante satthu ṭhitakālo viya no ahosi, idāni no satthā parinibbuto”ti vippalapantā viravantā vicariṃsūti.
Puna satthā sāmaṇeraṃ pucchi – “tissa, imasmiṃ vanasaṇḍe dīpiādīnaṃ saddena bhāyasi, na bhāyasī”ti? “Na bhāyāmi bhagavā, apica kho pana me etesaṃ saddaṃ sutvā vanarati nāma uppajjatī”ti vatvā saṭṭhimattāhi gāthāhi vanavaṇṇanaṃ nāma kathesi. Atha naṃ satthā “tissā”ti āmantesi. “Kiṃ, bhante”ti? “Mayaṃ gacchāma, tvaṃ gamissasi, nivattissasī”ti. “Mayhaṃ upajjhāye maṃ ādāya gacchante gamissāmi, nivattente nivattissāmi, bhante”ti. Satthā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pakkāmi. Sāmaṇerassa pana nivattitumeva ajjhāsayo, thero taṃ ñatvā “tissa, sace nivattitukāmo, nivattā”ti āha. So satthārañca bhikkhusaṅghañca vanditvā nivatti. Satthā jetavanameva agamāsi.
Bhikkhūnaṃ dhammasabhāyaṃ kathā udapādi – “aho vata vanavāsītissasāmaṇero dukkaraṃ karoti, paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāyassa ñātakā sattasu maṅgalesu pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ appodakamadhupāyasameva adaṃsu, pabbajitakāle antovihāre buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa satta divasāni appodakamadhupāyasameva adaṃsu. Pabbajitvā aṭṭhame divase antogāmaṃ pavisanto dvīheva divasehi sāṭakasahassena saddhiṃ piṇḍapātasahassaṃ labhi, punekadivasaṃ kambalasahassaṃ labhi. Itissa idha vasanakāle mahālābhasakkāro uppajji, idāni evarūpaṃ lābhasakkāraṃ chaḍḍetvā araññaṃ pavisitvā missakāhārena yāpeti, dukkarakārako vata tissasāmaṇero”ti. Satthā āgantvā, “kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā”ti pucchitvā “imāya nāmā”ti vutte “āma, bhikkhave, lābhūpanisā nāmesā aññā, nibbānagāminī paṭipadā aññā. ‘Evaṃ lābhaṃ labhissāmī’ti hi āraññikādidhutaṅgasamādānavasena lābhūpanisaṃ rakkhantassa bhikkhuno cattāro apāyā vivaṭadvārā eva tiṭṭhanti, nibbānagāminiyā pana paṭipadāya uppannaṃ lābhasakkāraṃ pahāya araññaṃ pavisitvā ghaṭento vāyamanto arahattaṃ gaṇhātī”ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
“Aññā hi lābhūpanisā, aññā nibbānagāminī;
Evametaṃ abhiññāya, bhikkhu buddhassa sāvako;
Sakkāraṃ nābhinandeyya, vivekamanubrūhaye”ti.
Tattha aññā hi lābhūpanisā, aññā nibbānagāminīti lābhūpanisā nāmesā aññā eva, aññā nibbānagāminī paṭipadā. Lābhuppādakena hi bhikkhunā thokaṃ akusalakammaṃ kātuṃ vaṭṭati, kāyavaṅkādīni kātabbāni honti. Yasmiñhi kāle kāyavaṅkādīsu kiñci karoti, tadā lābho uppajjati. Pāyasapātiyañhi vaṅkaṃ akatvā ujukameva hatthaṃ otāretvā ukkhipantassa hattho makkhitamattakova hoti, vaṅkaṃ katvā otāretvā ukkhipantassa pana pāyasapiṇḍaṃ uddharantova nikkhamati, evaṃ kāyavaṅkādīni karaṇakāleyeva lābho uppajjati. Ayaṃ adhammikā lābhūpanissā nāma. Upadhisampadā cīvaradhāraṇaṃ bāhusaccaṃ parivāro araññavāsoti evarūpehi pana kāraṇehi uppanno lābho dhammiko nāma hoti. Nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ pūrentena pana bhikkhunā kāyavaṅkādīni pahātabbāni. Anandheneva andhena viya, amūgeneva mūgena viya, abadhireneva badhirena viya bhavituṃ vaṭṭati. Asaṭhena amāyena bhavituṃ vaṭṭati. Evametanti etaṃ lābhuppādanaṃ paṭipadañca nibbānagāminiṃ paṭipadañca evaṃ ñatvā sabbesaṃ saṅkhatāsaṅkhatadhammānaṃ bujjhanaṭṭhena buddhassa savanante jātaṭṭhena ovādānusāsaniṃ vā savanaṭṭhena sāvako bhikkhu adhammikaṃ catupaccayasakkāraṃ nābhinandeyya, na ceva dhammikaṃ paṭikkoseyya, kāyavivekādikaṃ vivekaṃ anubrūhaye. Tattha kāyavivekoti kāyassa ekībhāvo. Cittavivekoti aṭṭha samāpattiyo. Upadhivivekoti nibbānaṃ. Tesu kāyaviveko gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodeti, cittaviveko kilesasaṅgaṇikaṃ vinodeti, upadhiviveko saṅkhārasaṅgaṇikaṃ vinodeti. Kāyaviveko cittavivekassa paccayo hoti, cittaviveko upadhivivekassa paccayo hoti. Vuttampihetaṃ –
“Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna”nti (mahāni. 150). –
Imaṃ tividhampi vivekaṃ brūheyya vaḍḍheyya, upasampajja vihareyyāti attho.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
Vanavāsītissasāmaṇeravatthu pannarasamaṃ.
Bālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
Pañcamo vaggo.
V. 15. A Seven-Year-Old Novice Wins All Hearts
Bản Anh · E. W. Burlingame, Buddhist Legends (1921)
75. For one road leads to gain, the other to Nibbāna.
Understanding this, the monk, the disciple of the Buddha,
Should not delight in worldly gain, but should devote himself to solitude.
This religious instruction was given by the Teacher at Jetavana with reference to Elder Vanavāsī Tissa.
15 a. Story of the Past: The poor Brahman
The incident with which this story begins, however, occurred at Rājagaha. Here, we are told, lived the Brahman Mahāsena, a friend of the Brahman Vaṅganta, who was the father of Sāriputta. One day, as the Elder Sāriputta went his rounds for alms, he took pity on Mahāsena and went to the door of his house. Now Mahāsena, who was poor and in need, thought to himself, “My son must have come to the door of my house for alms. But I am a poor man. Doubtless he does not know this. But I have no alms at all to give him.” Therefore, not daring to meet him face to face, he went and hid himself. On another day the Elder came again, and the Brahman hid himself as before. Said he to himself, “As soon as ever I get anything, I will give him something;” but it was some time before this happened.
One day, at a certain Brahman recitation, he received a bowl of rice-porridge and a small piece of cloth, which he took home with him. Remembering the Elder, he said to himself, “This alms I ought to give to the Elder.” At that moment the Elder, who had been engaged in ecstatic meditation, rose from his trance, and seeing the Brahman, said to himself, “The Brahman has received alms and desires me to come to him; therefore I must go to him.” So putting on his mantle and taking his bowl, he went to the door of the Brahman’s house and showed himself standing there. When the Brahman saw the Elder, his heart was content. He approached him, paid obeisance to him, and gave him a friendly welcome; then, having provided him with a seat within his house, he took his own bowl of rice-porridge and placed the porridge in the Elder’s bowl. The Elder accepted half of the porridge and then covered his bowl.
But the Brahman said to him, “Reverend Sir, here is but a single portion of rice-porridge; grant me happiness in the next life, not in this; I desire to give you all without reserve.” So saying, he poured all of the porridge into the Elder’s bowl. The Elder ate the porridge then and there. When he had finished his meal, the Brahman gave him the cloth, bowing and saying, “Reverend Sir, may I also obtain the same Truth you have seen.” “So be it, Brahman,” replied the Elder, returning thanks to him. Then, rising from his seat, he set out on his journey and in due course arrived at Jetavana. There is a saying, “Alms given in time of poverty rejoice the heart above measure;” and so it was with the Brahman. After he had made this offering his mind was at peace and his heart was filled with joy. And he conceived warm affection for the Elder.
15 b. Story of the Present: The novice Tissa
When he died, he was conceived, solely because of his affection for the Elder, in the womb of the wife of a supporter of the Elder living at Sāvatthi. As soon as the mother knew that a child was conceived in her womb she told her husband, and he saw to it that she received the treatment necessary for the protection of the embryo. Avoiding foods that were excessively hot or cold or sour, enfolding the child in her womb happily, the longing of pregnancy arose within her. “Oh,” she said, “that I might invite the five hundred monks led by the Elder Sāriputta to my house, provide seats for them, and offer them porridge of milk and rice unceasingly! Oh, that I myself might put on yellow robes, take my golden vessel, sit in the outer circle of the seats, and partake of the porridge left uneaten by so many monks!” (We are told that this longing of hers to put on yellow robes was a sign that her unborn child should one day become a monk under the dispensation of the Buddha.)
“This is a pious longing which our daughter has expressed,” said her kinsfolk, and offered porridge of milk and rice unceasingly to the five hundred monks led by the Elder Sāriputta. She herself put on yellow robes, both under and upper garments, took her golden vessel, sat down in the outer circle of the seats, and partook of the porridge left by the monks; whereupon her longing subsided. On the expiration of ten lunar months she gave birth to a son. From time to time, both before her delivery and thereafter, she gave festivals at which she provided the five hundred monks led by Sāriputta with rich porridge of honey, milk, and rice. (This, it is said, was because the boy in his former existence as a Brahman gave rice-porridge.)
Now at the festival held on the day of the child’s birth, they bathed the child very early in the morning, dressed him in beautiful garments, and laid him on a bed of royal splendor in a blanket worth a hundred thousand pieces of money. Even as he lay there, he looked at the Elder and said, “This is my former teacher, through whom I have attained this splendor. I ought to make an offering to him.” So when they carried him that he might receive the moral precepts, he wrapped that blanket about his little finger and lifted it up with him.
His kinsfolk cried out, “His finger has caught in the blanket,” and sought to disengage it; whereupon he burst into tears. Then said they, “Leave the child alone; do not make him cry,” and carried him along, blanket and all. When it was time for him to make his bow to the Elder, he removed his finger from the blanket and cast the blanket at the Elder’s feet. His kinsfolk, instead of saying, “The young boy did this without knowing what he was doing,” said to the Elder, “Reverend Sir, pray accept the offering the boy has presented to you; confer the moral precepts on your servant who has honored you with a blanket worth a hundred thousand pieces of money.”
“What is the name of this boy?” “Reverend Sir, he is to be named after you.” “Tissa shall be his name.” Upatissa, as we know, was the name of the Elder in his younger days as a layman. His mother thought to herself, “I shall not interfere with the desire of my son.” Accordingly she presented the five hundred monks led by Sāriputta with rich porridge made of honey, milk, and rice, both at the festival of the naming of the child, and at the succeeding festivals of the partaking of food, the piercing of the ears, the reception of the cloth, and the conferring of tonsure.
As the boy grew up and reached the age of seven years, he said to his mother, “Mother, I desire to become a monk under the Elder.” “Very well, my dear son; long ago I decided not to interfere with the inclination of my son; become a monk, my son.” So she invited the Elder to the house. When he arrived, she presented him with alms and said, “Reverend Sir, your servant says that he wishes to become a monk. I will come to the monastery this evening and bring him with me.” Having dismissed the Elder, she waited until evening, and then, taking her son with her and bearing rich gifts and offerings, she went to the monastery and committed him into the Elder’s hands.
The Elder talked with him as follows, “Tissa, the life of a monk is a hard life; when he would like what is warm he gets what is cold, and when he would like what is cold he gets what is warm; those who become monks live a wearisome life, and you are delicate.” “Reverend Sir, I shall be able to do all that you enjoin upon me.” “Very well,” said the Elder. So he taught him the Formula of Meditation on the first five of the constituent parts of the body, by way of fixing in his mind the thought of the impurity of the body, and then made him a monk.
(The entire Formula involves the recitation of all of the thirty-two constituent parts of the body, but those who are unable to recite all may recite the first five. The Formula in full is that invariably employed by all the Buddhas, but there is no limit to the number of monks and nuns and lay disciples both male and female who have attained Arahatship by meditating upon the hair and other parts singly. Inexperienced monks frequently make it impossible for their candidates to attain Arahatship. For this reason the Elder taught the boy only a part of the Formula before receiving him into the Order, and then established him in the ten moral precepts.)
In honor of their son’s admission to the Order his mother and father remained at the monastery for seven days and presented the assembly presided over by the Buddha with naught but rich porridge made of honey, milk, and rice. The monks murmured thereat, saying, “We cannot always eat rich porridge made of honey, milk, and rice.” On the evening of the seventh day the boy’s mother and father went home, and on the eighth day the novice accompanied the monks to the city for alms.
The residents of Sāvatthi said to each other, “They say that the novice will come to the city to-day for alms; we will therefore do him honor.” So with five hundred cloths they made cushions for alms-bowls, and taking five hundred bowls with portions of alms, they met the novice on the road and presented them to him. On the following day they went to the monastery park and repeated the offering. Thus in two days the novice received a thousand bowls of alms and a thousand cloths, all of which he presented to the assembly of monks. (This was the result of his presentation of the small piece of cloth to the Elder in his former existence as a Brahman.) So the monks gave him the name Tissa the Almsgiver, Piṇḍapātadāyaka Tissa.
Again one day when it was cold, the novice, as he went the rounds of the monastery, noticed monks warming themselves here and there, both in rooms where fire was kept and in other places. Said he, “Reverend Sirs, why do you sit warming yourselves?” “Novice, we are cold.” “Reverend Sirs, when it is cold, one should wrap himself in a blanket; that will keep off the cold.” “Novice, you have acquired great merit and may be able to get a blanket, but where can we get any?” “Well then, Reverend Sirs,” said the novice, “let those who need blankets come with me,” and caused proclamation to be made to that effect throughout the monastery. Said the monks, “Let us go with the novice and procure blankets.” So all because of a novice seven years old, monks to the number of a thousand went forth. Not for a moment did he think, “Where can I get blankets for so many monks?” but just took them with him and started out for the city. (Such is the wonder-working power of alms generously bestowed.)
Going from house to house without the city, he received five hundred blankets. And when he entered the city, men brought him blankets from all quarters. Now as a certain shop-keeper sat in his shop with five hundred blankets spread out before him, a certain man passed by the door and seeing him, said to him, “Sir, there is a certain novice coming this way collecting blankets; you had better hide yours.” “Is he taking them as gifts or otherwise?” “He receives them as gifts.” “That being the case, if I wish to, I will give him blankets; if not, I will not. Go on your way,” and with these words he dismissed him. (Thus do doting niggards begrudge people the gifts that others give them, even as did Kāla on beholding the incomparable gift of the king of Kosala; and therefore are they reborn in Hell.)
The shop-keeper thought to himself, “This man who came along, in accordance with his nature, said to me, ‘ You had better hide your blankets,’ and I replied to him, ‘In case the novice is receiving them as gifts, I will give him what is my own, if I wish; if not, I will not.’ Now a man feels ashamed not to give what is in plain sight, but cannot be blamed for hiding what is his own. And since among these five hundred blankets there are two each of which is worth a hundred thousand pieces of money, it will be entirely proper for me to hide them.” So he folded the two blankets border to border and hid them by inserting them in the pile.
Just then the novice, accompanied by the thousand monks, came to that very place. When the shop-keeper saw the novice, he was filled with love for the boy; in fact his whole body was suffused with love. He thought to himself, “On seeing a boy like this, I should be willing to give my heart’s flesh, let alone blankets!” Straightway he removed those two blankets from the pile, placed them at the novice’s feet, paid obeisance to him, and said, “Reverend Sir, may I have a share in the Truth you have seen.” “So be it,” said the novice returning thanks to him. So the novice, who had received five hundred blankets without the city, received another five hundred within the city. Thus on one day alone he received a total of one thousand blankets, all of which he gave to the congregation of monks. Therefore the monks gave him the name Tissa the Blanket-Giver, Kambaladāyaka Tissa.
(Thus his gift of a blanket to the Elder on the day he was given his name when he was seven years old resulted in his receiving one thousand blankets. In no dispensation other than that of the Buddha is the gift of a little productive of so much fruit, and a large gift productive of more abundant fruit. Therefore said the Exalted One, “Monks, this congregation of monks is of such sort that a little gift bestowed thereon produces much fruit, and a large gift yet more abundant fruit.” Thus, as the result of giving a single blanket, the novice, although he was only seven years old, received one thousand blankets.)
While the novice was in residence at Jetavana, his boy-relatives came to see him frequently and talked and conversed with him. He thought to himself, “So long as I reside here, my boy-relatives will come to see me and will talk with me, and it will not be possible for me, whether they talk or not, to work out my own salvation; suppose I were to obtain a Formula of Meditation from the Teacher and go into the forest?” Accordingly he approached the Teacher, paid obeisance to him, and obtained a Formula of Meditation leading to Arahatship. Then, paying obeisance to his preceptor, he took bowl and robe and departed from the monastery. “If I take up my residence in the neighborhood,” thought he, “my kinsmen will send for me.” Therefore he went a distance of twenty leagues.
As he proceeded on his way he saw an old man at the gate of a certain village. The novice asked the old man, “Lay disciple, is there a forest hermitage in this neighborhood wherein monks may reside?” “Yes, Reverend Sir, there is.” “Well then, show me how to get there.” As soon as the old lay disciple saw the boy he took a liking to him. So instead of merely pointing out the way he remained standing where he was and said to him, “Come, Reverend Sir, I will show you the way.” So saying, the old man took him with him and started off. As the novice went with him he noticed along the way five or six places abounding in various kinds of flowers and fruits. The novice asked him the names of these places, and the lay disciple told him the name of each one.
On reaching the forest hermitage the lay disciple said to him, “Here, Reverend Sir, is a pleasant place; take up your residence here.” Continuing, he asked the novice his name and then said to him, “Reverend Sir, be sure to come to our village for alms to-morrow.” Then turning back, he returned to his own village and proclaimed to the inhabitants, “Elder Tissa the Forest-dweller, Vanavāsika Tissa, has taken up his residence in the monastery; prepare broth, rice, and so forth for him.” So the novice, who at first bore the name Tissa, and after that the three names Piṇḍapātadāyaka Tissa, Kambaladāyaka Tissa, and Vanavāsī Tissa, received within seven years four names in all.
Very early on the morning of the following day the novice entered that village for alms. When the people brought him alms and paid obeisance, he said, “May you be happy; may you obtain release from suffering.” One man even, on presenting alms to him, was unable to bring himself to return home. All, without exception, must needs stand and gaze at him. Thus he easily obtained sufficient food to support him. All the inhabitants of the village prostrated themselves on their breasts before his feet and said to him, “Reverend Sir, if you will reside here during these three months, we will receive the Three Refuges, abide steadfast in the five moral precepts, and perform the eight fast-day duties. Promise us to reside here.”
Perceiving that assistance was to be had there, he gave them his promise and regularly went there only for alms. Whenever the villagers paid obeisance to him, he recited the couplet, “I wish you happiness and release from suffering,” and then went his way. After spending the first and the second month there, in the course of the third month he attained Arahatship, together with the Supernatural Faculties.
Now his preceptor Sāriputta, having kept residence during the rainy season and celebrated the terminal festival (pavāraṇā), approached the Teacher and having paid obeisance to him, said, “Reverend Sir, I am going to visit the novice Tissa.” “Go, Sāriputta,” said he. As Sāriputta set out with his own retinue of five hundred monks he said to Moggallāna, “Brother Moggallāna, I am going to see the novice Tissa.” Said the Elder Moggallāna, “I will go too, brother,” and set out with his retinue of five hundred monks. Likewise all the Chief Disciples, the Elder Mahā Kassapa, the Elder Anuruddha, the Elder Upāli, the Elder Puṇṇa, and the rest, set out each with his retinue of five hundred monks, the total retinue of all the Chief Disciples amounting to forty thousand monks.
When they had gone a distance of twenty leagues, they came to the village which was the novice’s resort for alms. The novice’s regular personal attendant saw them, came to meet them at the village gate, and paid obeisance to them. The Elder Sāriputta asked him, “Lay disciple, is there a forest hermitage in this neighborhood?” “Yes, Reverend Sir, there is.” “Is there a monk residing there?” “There is, Reverend Sir.” “Has he monks with him, or has he none?” “He has, Reverend Sir.” “What is his name?” “The Elder Vanavāsī, Reverend Sir.” “Very well, show us the way there.” “Who are you, Reverend Sir?” “I have come to see my novice.”
The lay disciple looked at them and recognized in them quite all the Chief Disciples, beginning with the Captain of the Faith. His whole body suffused with joy, he said, “Wait a moment, Reverend Sirs.” So saying, he quickly entered the village and proclaimed, “Here are the eighty noble Chief Disciples beginning with the Elder Sāriputta. They have come here, each with his own retinue of five hundred monks, to see the novice. Take beds, chairs, coverlets, lamps, and oil, and go out quickly.” The inhabitants straightway took beds and so forth as they were bidden, and falling in behind the Elders, entered the monastery with them. The novice recognized the congregation of monks, took the bowls and robes of a few of the Chief Elders and performed the customary duties for them.
Even as he was arranging places for the Elders to reside and putting away their bowls and robes, the darkness of night came on. The Elder Sāriputta said to the lay disciples, “Retire, lay disciples, the darkness of night is come upon you.” They replied, “Reverend Sir, we expected to hear the Law to-day; we will not retire; we will hear the Law; we have not hitherto heard the Law.” “Well then, lay disciple, light the lamp and announce that it is time to hear the Law.” When he had done so the Elder said to him, “Tissa, your supporters say that they wish to hear the Law; preach the Law to them.” The lay disciples arose with one accord and said, “Reverend Sir, our revered novice knows no discourse on the Law except these two sentences, ‘May you be happy; may you obtain release from suffering.’ Let some one else preach the Law to us.” Then his preceptor said to him, “Novice, but how may one be happy? How may one obtain release from suffering? Tell us the meaning of these two sentences.”
“Very well, Reverend Sir,” said he. So taking a variegated fan and mounting the Seat of the Law, he preached the Law to the pinnacle of Arahatship, even as a thunderstorm rains incessantly upon the four great continents, drawing the meaning and the matter from the five Nikāyas, and analyzing the attributes of being as set forth by the Buddha; namely, the Aggregates of Being, the Elements of Being, and the Organs and Objects of Sense. “Reverend Sirs,” said he, “thus does one who has become an Arahat obtain happiness, thus does one who has become an Arahat obtain release from suffering; other folk obtain not release from the suffering connected with birth and the rest, and from the pains of Hell and the rest.” “Well done, novice! you have interpreted the sacred texts well; now intone them.” Then the novice also intoned them.
At sunrise the supporters of the novice were divided into two parties. Some were offended and said, “Indeed we have never seen anyone so crude. How is it that, able as he is to preach such a sermon on the Law, and having remained for so long a time as he has with his mother and father, he failed to recite a single Sentence of the Law to those present?” But others were pleased and said, “It is fortunate for us who know not even the difference between good and evil that we have ministered to one so saintly, and that we have just now been able to hear the Law from him.”
He that is Supremely Enlightened surveyed the world early in the morning of that day. Observing that the supporters of the Elder Vanavāsī Tissa had entered the Net of his Knowledge, he considered within himself what would be the result. And he came to the following conclusion, “Some of the supporters of the Elder Vanavāsī Tissa are offended, while others are pleased. Those who are offended at a novice like my son will go to Hell. I must go to him, for if I go, all will be reconciled with my son and will obtain release from suffering.”
The villagers, having invited the congregation of monks, went to the village, erected a pavilion, prepared broth, rice, and so forth, provided seats and sat down waiting for the congregation of monks to come. The monks, having attended to their bodily needs, entered the village at the customary time for going the rounds, and asked the novice, “Tissa, will you go with us, or will you wait until later?” “When it is time for me to go, I will go; you go on ahead, Reverend Sirs.” The monks took bowl and robe and went on. The Teacher put on his robe at Jetavana, took his bowl, went in the twinkling of an eye, and showed himself in front of the company of monks. There was one universal shout, “He that is Supremely Enlightened is come.” The whole village was agitated. With jubilant hearts men provided seats for the congregation of monks with the Buddha at their head and presented them with broth and hard food.
Even before the meal was over, the novice entered the village. Thereupon the villagers brought food and presented it to him with due reverence. Taking as much as he required, he went to the Teacher and held out the bowl. “Bring it to me, Tissa,” said the Teacher. Extending his hand, he took the bowl and showed it to the Elder, saying, “See, Sāriputta, here is the bowl of your novice.” The Elder took the bowl from the Teacher’s hands and returned it to the novice, saying, “Go sit down where you are accustomed to sit down with your bowl and eat your meal.”
The villagers, after waiting upon the congregation of monks presided over by the Buddha, requested the Teacher to return thanks. In returning thanks he spoke as follows, “It is fortunate for you, lay disciples, that on account of the novice who has come to your homes you have been privileged to see Sāriputta, Moggallāna, Kassapa, and the rest of the eighty Chief Disciples. Indeed it was solely on account of this novice that I myself came here. It is fortunate for you that you have thus been privileged, solely on account of this novice, to behold the Buddha. It is your good fortune; yes, your very good fortune!”
The villagers thought to themselves, “Indeed we were fortunate to be privileged to behold a novice who is able to win the favor of Buddhas and monks alike, and to give him alms.” So those who had been offended at the novice were pleased, while those who were satisfied were satisfied the more. At the conclusion of the words of thanksgiving many obtained the Fruit of Conversion and the Fruits of the Second and Third Paths. Then the Teacher arose from his seat and departed. The villagers accompanied him a little way and then turned back.
As the Teacher walked side by side with the novice, he asked the novice the names of various places previously pointed out to him by the lay disciple, and the novice told him their names. When they reached the place where the novice resided, the Teacher climbed to the top of a mountain. From the top of this mountain the Great Ocean is visible. The Teacher asked the novice, “Tissa, as you stand on the top of the mountain and look this way and that, what do you see?” “The Great Ocean, Reverend Sir.” “What thought comes into your mind as you look upon the Great Ocean?” “Reverend Sir, this is the thought that comes into my mind, ‘At times when I have wept over my sufferings, I must have shed tears more abundant than the waters contained in the four oceans.’ ” “Well said, well said, Tissa! it is even so; in the times that you have suffered, you have indeed shed tears more abundant than the waters contained in the four great oceans.” So saying, the Teacher pronounced the following Stanza,
But little water do the oceans four contain,
Compared with all the tears that man hath shed.
By sorrow stricken and by suffering distraught;
Wherefore, O friend, still heedless dost remain?
Again he asked him, “Tissa, where do you reside?” “In this mountain cave, Reverend Sir.” “What thought comes into your mind as you reside here?” “Reverend Sir, this is the thought that comes into my mind, ‘There is no limit to the number of times I have died and my body been laid upon this ground.’ ” “Well said, well said, Tissa! It is even so. There is no spot where these living beings we know have not lain down on the earth and died.” So saying, he recited the Upasāḷhaka Jātaka, found in the Second Book, as follows.
Fourteen thousand Upasāḷhakas were burned in this place.
There is no place where men have not died.
Where truth is, and righteousness, where no injury is done to living beings,
Where self-restraint and self-command exist.
Thither resort holy men, there death is not.
(While, as a general rule, it is true that of all beings who have died and whose bodies have been laid upon the earth, there are none who die where men have not died before, nevertheless men like the Elder Ānanda do die where men have not died before. For example, we are told that when the Elder Ānanda was a hundred and twenty years old, he surveyed his allotted term of life, and perceiving that the time of his dissolution was near at hand, made the announcement, “I shall die seven days hence.” This announcement was heard by dwellers on both sides of the river Rohiṇī. Thereupon those who dwelt on the near side said, “We have been of great service to the Elder; he will die on our side.” But those who dwelt on the far side said, “We have been of great service to the Elder; he will die on our side.” The Elder heard their remarks and thought to himself, “Those who dwell on both sides have helped me equally. I cannot say, ‘These men have not helped me.’ Now if I die on the near side, those who dwell on the far side will quarrel with their brethren over the question who are to have my relics. If, on the other hand, I die on the far side, those who dwell on the near side will do the same thing. Therefore, if a quarrel arises, it will arise solely because of me; and likewise if it ceases, it will cease solely because of me.” So he said, “Not only those who dwell on the near side are helpers of mine, but also those who dwell on the far side are helpers of mine. There are none who are not my helpers. Let those that dwell on the near side assemble on the near side, and let those that dwell on the far side assemble on the far side.”)
(Seven days later, sitting cross-legged in the air over the middle of the river at the height of seven palm-trees, he preached the Law to the multitude. When he had finished his discourse, he commanded, “Let my body split in two; and let one portion fall on the near side and the other on the far side.” And sitting there, he entered into ecstatic meditation on the element of fire. Thereupon flames of fire burst from his body, his body split in two, and one portion fell on the near side and the other on the far side. The populace wept and wailed. Like the sound of the earth splitting open, was the sound of their lamentation; yet more pitiful even than that was the sound of lamentation at the death of the Teacher. For four months men went about wailing and lamenting, saying, “So long as he who held the Teacher’s bowl and robe remained, it was as if the Teacher himself yet remained among us. But now the Teacher is dead.”)
Again the Teacher asked the novice, “Tissa, when you hear the noise of panthers and other wild beasts in this forest, are you afraid or not?” “I am not afraid, Exalted One. On the contrary, when I hear the noise of these animals, a feeling of love for the forest arises within me.” And he recited sixty Stanzas descriptive of the forest. Then said the Teacher to him, “Tissa!” “What is it, Reverend Sir?” “I am going. Will you go with me, or will you turn back?” “If my preceptor wishes to go and will take me with him, I will go; if he wishes to turn back, I will turn back, Reverend Sir.” The Teacher set out with the congregation of monks. Now it was the novice’s wish to turn back. The Elder knowing this, said to him, “Tissa, turn back if you wish to do so.” Accordingly the novice paid obeisance to the Teacher and the congregation of monks and turned back; the Teacher went back to Jetavana.
A discussion arose in the Hall of Truth, “Truly it is a difficult task which the novice Tissa is performing! From the day he was reborn, his kinsfolk held seven festivals and provided five hundred monks with naught but rich porridge made of honey, milk, and rice. When he became a monk, they remained at the monastery for seven days and again provided the congregation of five hundred monks presided over by the Buddha with naught but rich porridge made of honey, milk, and rice. On the eighth day after he had become a monk he entered the village and in only two days received a thousand bowls of food and a thousand cushions for alms-bowls. Again another day he received a thousand blankets. So abundant were the gain and honor he received during his residence here. But he has now renounced all of this gain and honor, entered the forest, and is living on whatever food is brought him. It is truly a difficult task the novice Tissa is performing!”
The Teacher came in and asked them, “Monks, what is it that you are sitting here now talking about?” They told him. “Yes, monks,” he replied, “there is one road which leads to gain, another which leads to Nibbāna. The doors of the four states of punishment stand open to the monk, who, thinking to acquire gain, takes upon himself the forest life and the other Pure Practices and clings to that which brings him gain. But he who walks upon the road that leads to Nibbāna, rejects the gain and honor he might have, enters the forest, and by struggling and striving wins Arahatship.” And joining the connection, he instructed them in the Law by pronouncing the following Stanza,
75. For one road leads to gain, the other to Nibbāna.
Understanding this, the monk, the disciple of the Buddha,
Should not delight in worldly gain, but should devote himself to solitude.
- Parallel: Roger’s Buddhaghosa’s Parables, vii, pp.72-77. Text: N ii. 84-103.
- See Book xiii, story 10; Text, iii. 186.
- Majjhima, iii. 8011-14.
- Jātaka 166: ii. 54-56.
Biên tập trang: Tuệ Minh
Nguồn trích dẫn
- Bản Việt: Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli, Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā), quyển 2, NXB Tôn Giáo, 2011; bản số hoá trên theravada.vn. Chép nguyên văn bản dịch, chỉ trình bày lại cho dễ đọc.
- Bản Pāli: Dhammapada-aṭṭhakathā, Chaṭṭhasaṅgāyana Tipiṭaka, Viện Nghiên cứu Vipassana (VRI), tipitaka.org.
- Bản Anh: Eugene Watson Burlingame dịch, Buddhist Legends, Harvard Oriental Series 28–30, 1921 (thuộc phạm vi công cộng); bản số hoá do Ānandajoti Bhikkhu hiệu đính, ancient-buddhist-texts.net.
- Bản dịch tiếng Việt thuộc quyền của dịch giả và nơi ấn hành, được đăng để học Pháp, không thu phí. Nếu chủ sở hữu bản quyền yêu cầu, xin liên hệ Hoan Hỉ (0902 332 970) để chúng tôi điều chỉnh ngay.