40 đề mục thiền: con số của chú giải, chất liệu của kinh

Bốn mươi đề mục theo Thanh Tịnh Đạo

Trong chương 3, Thanh Tịnh Đạo liệt kê:

• 10 biến xứ (kasiṇa): đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, ánh sáng, khoảng không giới hạn.
• 10 bất tịnh (asubha): mười giai đoạn của tử thi, từ trương phình, xanh bầm, chảy mủ… đến bộ xương.
• 10 tùy niệm (anussati): niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm thí, niệm thiên, niệm chết, niệm thân, niệm hơi thở, niệm sự an tịnh.
• 4 phạm trú (brahmavihāra): từ, bi, hỷ, xả. Xem bài Tứ vô lượng tâm.
• 4 vô sắc (āruppa): Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ.
• 1 tưởng: tưởng nhờm gớm vật thực.
• 1 phân tích: phân tích bốn đại.

Kinh dạy những đề mục nào

Hầu hết các nhóm trên đều có trong kinh, nhưng nằm rải rác, đôi khi khác chi tiết:

• Biến xứ: Tăng Chi Bộ 10.25 kể mười biến xứ: đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không và thức (đoạn 1.3–1.12). Danh sách của kinh kết thúc bằng hư không và thức, còn danh sách của Thanh Tịnh Đạo có ánh sáng và khoảng không giới hạn. Đây là một chỗ khác nhau đáng biết.
• Thân và bất tịnh: Kinh Niệm Xứ dạy niệm hơi thở, quán các phần của thân, bốn đại và chín cảnh tử thi nơi nghĩa địa (MN 10, đoạn 4–31).
• Tùy niệm: Tăng Chi Bộ 6.10 dạy ông Ma-ha-nam (Mahānāma) sáu tùy niệm: Như Lai, Pháp, Tăng, giới, xả thí, chư thiên; khi tùy niệm như vậy, tâm không bị tham, sân, si chi phối, tâm đi thẳng (đoạn 2.2–2.5).
• Mười tưởng: Kinh Girimānanda dạy mười tưởng, từ tưởng vô thường, vô ngã, bất tịnh đến niệm hơi thở (AN 10.60, đoạn 3.2), những đề mục không nằm trọn trong bảng 40.
• Vô sắc: Kinh Thánh Cầu mô tả bốn xứ vô sắc (MN 26, đoạn 38.1–41.1).

Mỗi đề mục trị một bệnh

Trong Đại Kinh Giáo Giới La-hầu-la, Đức Phật dạy Ngài La-hầu-la (Rāhula) một loạt đề mục, mỗi đề mục kèm công dụng: “Này La-hầu-la, hãy tu tập tâm từ. Khi con tu tập tâm từ, ác ý nào có mặt cũng sẽ được đoạn trừ.” Tâm bi đoạn ý muốn làm hại, tâm hỷ đoạn sự bất mãn, tâm xả đoạn sự chống đối, quán bất tịnh đoạn tham dục, tưởng vô thường đoạn ngã mạn “tôi là” (MN 62, đoạn 18.1–23.2).

Thanh Tịnh Đạo phát triển ý ấy thành cách chọn đề mục theo tính tình: người nặng về tham hợp với 10 bất tịnh và niệm thân; người nặng về sân hợp với 4 phạm trú và 4 biến xứ màu; người nặng về si hay hay suy nghĩ lan man hợp với niệm hơi thở; người giàu niềm tin hợp với sáu tùy niệm đầu; người thiên về trí hợp với niệm chết, niệm sự an tịnh, phân tích bốn đại, tưởng nhờm gớm vật thực. Chính bộ luận cũng nhắc: không nên bám vào câu chữ, vì không có pháp tu thiện nào lại không giúp đối trị tham, sân, si; và dẫn lại việc Đức Phật dạy cho một mình Ngài La-hầu-la đến bảy đề mục.

Nhận đề mục từ bạn lành

Thanh Tịnh Đạo nói người tu định nên cắt các vướng bận, đến gần vị bạn lành biết trao đề mục (kammaṭṭhānadāyaka kalyāṇamitta), rồi nhận một đề mục hợp với tính tình mình. Lời khuyên ấy vẫn đúng hôm nay. Một số đề mục, như quán tử thi, có thể gây bất an nếu tự tập không đúng cách, nhất là khi tâm đang buồn chán hay u uất. Người mới có thể bắt đầu với niệm hơi thở hoặc tâm từ, như bài Thiền cho người mới bắt đầu gợi ý.

Thử hình dung

Thử hình dung hai người cùng đến hỏi một vị thầy. Anh Bình nóng tính, hay bực bội với người khác; vị thầy khuyên anh tu tâm từ mỗi tối. Chị Lan hay lo nghĩ, đầu óc không lúc nào yên; vị thầy khuyên chị theo dõi hơi thở. Cùng một vị thầy, hai lời khuyên khác nhau, vì bệnh khác nhau. Đó là tinh thần của MN 62 và của bảng 40 đề mục.

Một gợi ý nhỏ

Bạn thử tự hỏi: trong tham, sân, và sự lăng xăng của ý nghĩ, mình hay bị cái nào kéo đi nhất? Rồi đọc lại đoạn MN 62 ứng với điều ấy. Khi muốn tu một đề mục cách nghiêm túc, hãy mang câu hỏi ấy đến một vị thầy có kinh nghiệm.