Tích Đệ Tử Đại Đức Sāriputta
Suvaṇṇakārattheravatthu
Tích truyện kể duyên do Đức Phật nói kệ 285 Kinh Pháp Cú, phẩm Đạo, theo Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā). Bản Việt: Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli.
Bản Việt · Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli
KỆ NGÔN: (Pháp Cú câu 285)
“Ucchinda sineham attano
Kumudaṃ sāradikaṃ'va pāṇinā
Santimaggam eva brūhaya
Nibbānaṃ sugatena desitaṃ.”
“Tự cắt dây tình ái
Như tay bẻ sen thu
Hãy tu đạo tịch tịnh
Níp Bàn, Thiện Thệ dạy.”
(HT Thích Minh Châu)
Pháp Cú nầy được Đức Thế Tôn thuyết lên khi Ngài ngự tại Jetavana, đề cập đến đệ tử Ngài Sāriputta.
Tương truyền rằng: Một thanh niên con nhà làm nghề thợ bạc, đẹp trai đã xin xuất gia với Đại Đức Sāriputta. Đại Đức nghĩ: “Các thanh niên thì tình ái rất mạnh.” . Thế rồi, Đại Đức cho đệ tử mình đề mục niệm tử thi (bất tịnh), ngõ hầu chống lại tình xuân. Đề mục nầy không thích hợp với vị đệ tử. Bởi vậy, khi vào rừng hành thiền suốt cả ba tháng, vị nầy chẳng đạt đến trạng thái định tâm (citta ekaggatā), bèn trở về bạch với Đại Đức. Đại Đức hỏi:
- Nầy Hiền giả! Hiền giả đã đạt được đề mục chưa?
Vị trò liền đem chuyện mình bạch lại với thầy. Khi ấy, Đại Đức nói với đệ tử rằng:
- Hành giả không nên bỏ cuộc, nói rằng: “Đề mục thiền của ta không thành tựu.” .
Rồi Đại Đức giảng giải thật kỹ về đề mục Bất tịnh nầy cho đệ tử. Nhưng lần thứ hai, vị đệ tử cũng không đạt được pháp Thượng nhân nào cả, nên lại trở về bạch với thầy. Lần nầy Đại Đức Sāriputta cũng vẫn dạy đề mục cũ, dùng nhiều ví dụ để vạch rõ những lý do then chốt. Rốt cuộc lại cũng chẳng có kết quả chi.
Đại Đức nghĩ thầm: “Vị Tỳ Khưu đang hành đạo, nếu trong tâm có phiền não dục vọng thì biết rằng có, không có thì biết rằng là không có. Tỳ Khưu nầy hành đạo tinh tấn, không phải là không tinh tấn. Đi trên chánh lộ chứ không phải tà lộ, trịch ngoài tà lộ. Chắc có lẽ người nầy có duyên được Đức Thế Tôn chuyển hóa.” . Vào xế chiều, Đại Đức dắt vị đệ tử đến yết kiến Đức Bổn Sư và tường trình hết mọi việc, nói rằng:
- Bạch Ngài! Đây là vị Tỳ Khưu đệ tử của con. Do đó con đã truyền dạy vị ấy đề mục quán bất tịnh.
- Nầy Sāriputta! Tuệ hiểu biết rõ những khuynh hướng và tùy miên phiền não của chúng sanh chỉ có nơi Đấng Chánh Đẳng Giác, là bậc đã viên mãn Pháp Độ, chứng đắc Toàn Giác quả khiến cho mười ngàn thế giới hoan hô vang dội.
Đức Thế Tôn quán xét nội tâm của vị Tỳ Khưu trẻ rằng: “Tỳ Khưu nầy từ gia tộc nào xuất gia?” . Khi biết vị nầy từ gia đình thợ bạc đi xuất gia, Đức Thế Tôn tiếp tục quán tiền kiếp của vị ấy, thấy được rằng: “Vị nầy đã tái sanh trong gia đình thợ bạc 500 kiếp liên tục rồi.” .
Đức Bổn Sư suy nghĩ rằng: “Tỳ Khưu nầy đã từng sống trong gia đình thợ bạc 500 kiếp, đã nhiều lần nói: “Ta sẽ làm ra những cánh hoa Kannikā (bông đeo tai), những đóa hoa sen…” và quanh quẩn chỉ tiếp xúc với chất vàng ròng mà thôi. Những đề mục bất mỹ, như thể trược không thích hợp với Tỳ Khưu nầy. Nên cho Tỳ Khưu ấy niệm những đề mục khả ái hơn. Đức Bổn Sư bảo rằng:
- Nầy Sāriputta! Đề mục của ngươi khiến Tỳ Khưu nầy mệt mỏi, dụng công trong bốn tháng mà chẳng có kết quả chi. Hôm nay, sau bữa thọ trai ngày mai đệ tử thầy sẽ chứng A La Hán. Thôi thầy hãy về đi.
Đại Đức Sāriputta ra về. Vào sáng hôm sau, Đức Thế Tôn dùng thần thông tạo ra một đóa hoa sen vàng lớn như bánh xe bò, khiến cho những cánh hoa và cuống sen có vẻ như có nước nhiểu ra từng giọt và dẫn người đệ tử ấy ra bờ hồ, trao đóa sen ấy cho thầy, bảo rằng:
- Nầy Tỳ Khưu! Hãy cầm lấy đóa sen nầy đi đến tận ranh chùa và đặt nó lên một đống cát. Ngồi kiết già, lưng thẳng trước cánh hoa sen, khởi niệm đề mục “Lohitakaṃ! Lohitakaṃ!” (Đỏ! Đỏ!).
Cầm lấy cánh hoa sen từ tay Đức Phật trao cho, thầy Tỳ Khưu trẻ bỗng phát sanh tâm tịnh tín. Thầy ra tận ranh chùa, vun cát thành đống rồi cắm cuống sen lên đó, ngồi kiết già đối diện với cánh hoa sen, niệm đề mục “Lohitakaṃ! Lohitakaṃ!”.
Ngay khi đó, năm pháp cái (Nīvaraṇa) đều bị vẹt ra và Cận định (upacārajhānaṃ) sanh lên. Không gián đoạn, vị Tỳ Khưu liền nhập Sơ Định, xuất Sơ Thiền, đi kinh hành cho đến khi thuần thục năm pháp Vasī, rồi lại ngồi hành đạo chứng đắc Nhị Thiền, rồi Tam Thiền. Sau khi thuần thục trong Tứ Thiền, vị ấy tâm thỏa thích với thú vui Thiền định (jhānakitamkilanto nisīdi).
Đức Bổn Sư biết vị Tỳ Khưu trẻ đắc các tầng thiền rồi, nhưng Ngài quán xét thêm rằng: “Tỳ Khưu nầy có thể tự lực phát triển Quán minh để chứng đạt đạo quả cao siêu chăng?” . Khi Ngài thấy rằng: “Không thể được.” . Ngài liền khiến cho cánh hoa sen từ từ héo úa, trở thành đen giống như bị vò nát trong hai bàn tay vậy.
Vị Tỳ Khưu trẻ xuất thiền, nhìn thấy đóa hoa sen hiện rõ tướng vô thường như vậy, tự nghĩ rằng: “Đóa sen nầy sao lại lộ vẻ như là bị già nua đánh đập vậy? Rất đỗi những vật không có sự bám víu vào thế gian (anupādinnake) mà còn phải già nua như vậy huống chi những chúng sanh có sự bám víu vào thế gian sẽ bị già nua thắng phục.” . Đồng thời với sự thấy rõ Vô thường tướng (Aniccālakkhaṇa), hành giả cũng thấy khổ não
tướng
(dukkhālakkhaṇa) và phi ngã tướng
(anattālakkhaṇa). Bấy giờ ba tướng hiện lên giống như đang thiêu đốt cả Tam giới và ghê tởm như xác chết buộc vào cổ vậy.
Ngay lúc ấy, cách vị Tỳ Khưu trẻ không xa, một đứa con trai lội xuống ao, hái những cánh hoa sen trắng chất đống trên bờ. Vị Tỳ Khưu ngắm những đóa Bạch liên dưới nước và trên bờ, thì thấy những cánh dưới nước có vẻ tuyệt đẹp giống như chúng đang vươn lên đầm nước mát, còn những cánh sen nằm trên bờ thì dần héo tàn.
Vị ấy tự nghĩ: “Với những vật không có thủ hữu mà sự già nua còn đánh đập như thế, huống hồ gì những vật có thủ hữu nó lại không buông tha (không đánh những chúng sanh bám víu vào thế gian) hay sao?”
Càng suy xét, vị ấy càng thấy rõ bản chất các tướng vô thường, khổ não và phi ngã hơn bao giờ hết. Đức Bổn Sư biết rõ rằng: “Bây giờ, những đề mục của Tỳ Khưu nầy được thấu triệt đến nguồn cội.” . Ngồi trong hương thất, Ngài phóng hào quang đến ngay trước mặt vị Tỳ Khưu trẻ. Vị ấy suy nghĩ: “Cái chi thế?” . Ngước mắt nhìn lên thấy hình ảnh Đức Thế Tôn, vị ấy đứng dậy đảnh lễ Ngài. Khi ấy Đức Thế Tôn suy xét đến pháp tánh thích hợp cho vị ấy rồi, Ngài thuyết lên kệ ngôn rằng:
“Ucchinda sineham attano
Kumudaṃ sāradikaṃ'va pāṇinā
Santimaggam eva brūhaya
Nibbānaṃ sugatena desitaṃ.”
“Tự cắt dây tình ái
Như tay bẻ sen thu
Hãy tu đạo tịch tịnh
Níp Bàn, Thiện Thệ dạy.”
(HT Thích Minh Châu)
CHÚ GIẢI:
Ucchinda : Cắt đứt bằng A La Hán đạo.
Sāradikaṃ : Mọc trong mùa thu.
Santimaggaṃ : Bát Chánh Đạo, đường đến Níp
Bàn.
Bruhāya : Phát triển gia tăng.
Nibbānaṃ : Níp Bàn, Đức Thiện Thệ đã thuyết
giảng rồi, bởi vậy hãy tu theo Đạo của Ngài.
Cuối thời Pháp, vị Tỳ Khưu chứng đắc A La Hán Quả.
Bốn tháng nguyên đề niệm chẳng thông
Đổi đề, một ngọ đã nên công
Truy ra chỉ tại năm trăm kiếp
Thợ bạc ưa vàng, thích chạm bông
Tuy nhiên vạn vật thảy vô thường
Sắc đẹp khi già hết chỗ nương
Tình ái như sen thu sắp úa
Đoạn tình, mới dứt được sầu vương.
DỨT TÍCH ĐỆ TỬ ĐẠI ĐỨC SĀRIPUTTA
Suvaṇṇakārattheravatthu
Bản Pāli · Chaṭṭhasaṅgāyana Tipiṭaka
Ucchindāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattherassa saddhivihārikaṃ ārabbha kathesi.
Eko kira suvaṇṇakāraputto abhirūpo sāriputtattherassa santike pabbaji. Thero “taruṇānaṃ rāgo ussanno hotī”ti cintetvā tassa rāgapaṭighātāya asubhakammaṭṭhānaṃ adāsi. Tassa pana taṃ asappāyaṃ. Tasmā araññaṃ pavisitvā temāsaṃ vāyamanto cittekaggamattampi alabhitvā puna therassa santikaṃ āgantvā therena “upaṭṭhitaṃ te, āvuso, kammaṭṭhāna”nti vutte taṃ pavattiṃ ārocesi. Athassa thero “kammaṭṭhānaṃ na sampajjatīti vosānaṃ āpajjituṃ na vaṭṭatī”ti vatvā puna tadeva kammaṭṭhānaṃ sādhukaṃ kathetvā adāsi. So dutiyavārepi kiñci visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto āgantvā therassa ārocesi. Athassa theropi sakāraṇaṃ saupamaṃ katvā tadeva kammaṭṭhānaṃ ācikkhi. So punapi āgantvā kammaṭṭhānassa asampajjanabhāvaṃ kathesi. Thero cintesi – “kārako bhikkhu attani vijjamāne kāmacchandādayo vijjamānāti avijjamāne avijjamānāti pajānāti. Ayaṃ bhikkhu kārako, no akārako, paṭipanno, no appaṭipanno, ahaṃ panetassa ajjhāsayaṃ na jānāmi, buddhaveneyyo eso bhavissatī”ti taṃ ādāya sāyanhasamaye satthāraṃ upasaṅkamitvā “ayaṃ, bhante, mama saddhivihāriko, imassa mayā iminā kāraṇena idaṃ nāma kammaṭṭhānaṃ dinna”nti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi.
Atha naṃ satthā “āsayānusayañāṇaṃ nāmetaṃ pāramiyo pūretvā dasasahassilokadhātuṃ unnādetvā sabbaññutaṃ pattānaṃ buddhānaṃyeva visayo”ti vatvā “katarakulā nu kho esa pabbajito”ti āvajjento “suvaṇṇakārakulā”ti ñatvā atīte attabhāve olokento tassa suvaṇṇakārakuleyeva paṭipāṭiyā nibbattāni pañca attabhāvasatāni disvā “iminā daharena dīgharattaṃ suvaṇṇakārakammaṃ karontena kaṇikārapupphapadumapupphādīni karissāmīti rattasuvaṇṇameva samparivattitaṃ, tasmā imassa asubhapaṭikūlakammaṭṭhānaṃ na vaṭṭati, manāpamevassa kammaṭṭhānaṃ sappāya”nti cintetvā, “sāriputta, tayā kammaṭṭhānaṃ datvā cattāro māse kilamitaṃ bhikkhuṃ ajja pacchābhatteyeva arahattaṃ pattaṃ passissasi, gaccha tva”nti theraṃ uyyojetvā iddhiyā cakkamattaṃ suvaṇṇapadumaṃ māpetvā pattehi ceva nālehi ca udakabindūni muñcantaṃ viya katvā “bhikkhu imaṃ padumaṃ ādāya vihārapaccante vālukarāsimhi ṭhapetvā sammukhaṭṭhāne pallaṅkena nisīditvā ‘lohitakaṃ lohitaka’nti parikammaṃ karohī”ti adāsi. Tassa satthuhatthato padumaṃ gaṇhantasseva cittaṃ pasīdi. So vihārapaccantaṃ gantvā vālukaṃ ussāpetvā tattha padumanālaṃ pavesetvā sammukhe pallaṅkena nisinno “lohitakaṃ lohitaka”nti parikammaṃ ārabhi. Athassa taṅkhaṇaññeva nīvaraṇāni vikkhambhiṃsu, upacārajjhānaṃ uppajji. Tadanantaraṃ paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā pañcahākārehi vasībhāvaṃ pāpetvā yathānisinnova dutiyajjhānādīnipi patvā vasībhūto catutthajjhānena jhānakīḷaṃ kīḷanto nisīdi.
Satthā tassa jhānānaṃ uppannabhāvaṃ ñatvā “sakkhissati nu kho esa attano dhammatāya uttari visesaṃ nibbattetu”nti olokento “na sakkhissatī”ti ñatvā “taṃ padumaṃ milāyatū”ti adhiṭṭhahi. Taṃ hatthehi madditapadumaṃ milāyantaṃ viya kāḷavaṇṇaṃ ahosi. So jhānā vuṭṭhāya taṃ oloketvā “kiṃ nu kho imaṃ padumaṃ jarāya pahaṭaṃ paññāyati, anupādiṇṇakepi evaṃ jarāya abhibhuyyamāne upādiṇṇake kathāva natthi. Idampi hi jarā abhibhavissatī”ti aniccalakkhaṇaṃ passi. Tasmiṃ pana diṭṭhe dukkhalakkhaṇañca anattalakkhaṇañca diṭṭhameva hoti. Tassa tayo bhavā ādittā viya kaṇḍe baddhakuṇapā viya ca khāyiṃsu. Tasmiṃ khaṇe tassa avidūre kumārakā ekaṃ saraṃ otaritvā kumudāni bhañjitvā thale rāsiṃ karonti. So jale ca thale ca kumudāni olokesi. Athassa jale kumudāni abhirūpāni udakapaggharantāni viya upaṭṭhahiṃsu, itarāni aggaggesu parimilātāni. So “anupādiṇṇakaṃ jarā evaṃ paharati, upādiṇṇakaṃ kiṃ pana na paharissatī”ti suṭṭhutaraṃ aniccalakkhaṇādīni addasa. Satthā “pākaṭībhūtaṃ idāni imassa bhikkhuno kammaṭṭhāna”nti ñatvā gandhakuṭiyaṃ nisinnakova obhāsaṃ muñci, so tassa mukhaṃ pahari. Athassa “kiṃ nu kho eta”nti olokentassa satthā āgantvā sammukhe ṭhito viya ahosi. So uṭṭhāya añjaliṃ paggaṇhi. Athassa satthā sappāyaṃ sallakkhetvā imaṃ gāthamāha –
“Ucchinda sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā;
Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita”nti.
Tattha ucchindāti arahattamaggena ucchinda. Sāradikanti saradakāle nibbattaṃ. Santimagganti nibbānagāmiṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ. Brūhayāti vaḍḍhaya. Nibbānañhi sugatena desitaṃ, tasmā tassa maggaṃ bhāvehīti attho.
Desanāvasāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhahi.
Suvaṇṇakārattheravatthu navamaṃ.
XX. 9. “The Grass withereth, the Flower fadeth”
Bản Anh · E. W. Burlingame, Buddhist Legends (1921)
285. Cut off the love of self, even as you would break off an autumnal lotus with your hand.
Advance along the Path to Tranquillity. The Happy One has pointed the way to Nibbāna.
This religious instruction was given by the Teacher while he was in residence at Jetavana with reference to a monk who was a co-resident of Elder Sāriputta,
It appears that a youth of handsome mien, the son of a goldsmith, retired from the world and became a monk under Elder Sāriputta. Thought the Elder to himself, “In young fellows passion is strong;” accordingly, to enable the youth to ward off the attacks of lust, he directed him to meditate upon the Impurity of the Body. Now this form of meditation was not suited to the needs of the young monk, and the result was that after entering the forest and struggling and striving for the period of a month, he did not even get so far as to focus his mind.
So the young monk returned to the Elder, and when the latter asked him, “Brother, is your Subject of Meditation well in hand?” told him the actual state of affairs. Then said the Elder to him, “One must never give up, saying, ‘My Subject of Meditation does not succeed.’ ” So he carefully taught him the same Subject of Meditation once more. Even the second time the young monk could not develop anything in the way of Specific Attainment, and returned and informed the Elder. But the Elder taught him the same Subject of Meditation once more, telling him the whys and wherefores and illustrating the subject with similes. Back came the young monk with the information that he had failed in his meditations again.
Thought the Elder to himself, “An active monk, when the lusts of the flesh and so on are in him, knows that they are; and when they are not in him, he knows that they are not. Now this monk is active, not inactive; he is on the Path, not off the Path. At the same time I fail to understand his thoughts and inclinations. He will doubtless yield to the Buddha’s teaching.” So taking the young monk with him, he approached the Teacher in the evening, and told him the whole story, saying, “Reverend Sir, this young monk is a co-resident of mine, and in this wise I taught him this Subject of Meditation.” The Teacher said to him, “As for knowledge of thoughts and inclinations, this is a power appertaining only to the Buddhas, to those that fulfilled the Perfections and obtained Omniscience, causing the ten thousand worlds to shout for joy.”
Then the Teacher pondered within himself, “From what family did this youth retire to become a monk?” Perceiving that it was from the family of the goldsmith, the Teacher surveyed the previous states of existence of the youth and saw that in five hundred successive states of existence that youth had been reborn in the family of that goldsmith only. Thought the Teacher to himself, “For a long period of time this youth has done the work of a goldsmith; many a time, saying, ‘I will make kaṇikāra-flowers and lotus-flowers,’ he has wrought only ruddy gold. Meditation on repulsive and disagreeable objects is not suited to him; a pleasant subject is the only Subject of Meditation appropriate to his case.” So the Teacher said to Elder Sāriputta, “Sāriputta, as for this monk to whom you assigned a Subject of Meditation, and who was wearied and oppressed therewith for a period of four months, you will see him attain Arahatship this very day, after breakfast. Go your way.” So saying, the Teacher dismissed Elder Sāriputta.
Thereupon the Teacher created by supernatural power a golden lotus as big as a cart-wheel, caused the leaves thereof and the stalks thereof to drip drops of water, and gave this lotus to the young monk, saying, “Monk, take this lotus-flower, go to the boundary of the monastery, and set it up on a heap of sand. Then sit down cross-legged before it, and by way of preliminary practice, repeat the words, ‘Blood-red! blood-red!’ ” In the very act of taking the lotus-flower from the hand of the Teacher, his heart became tranquil.
The young monk went to the boundary of the monastery, made a heap of sand, thrust the stalk of the lotus into it, and sitting down cross-legged before it, began the preliminary practice, saying, “Blood-red! blood-red!” At that moment the Obstacles vanished, and the Preliminary Trance set in. Thereupon he developed the First Trance, and bringing it under control by the Five Modes, even as he sat there, attained the Second and the Third Trance. When he had brought the Fourth Trance under control, he sat there diverting himself with the diversion of the trance. The Teacher, aware that he had entered upon the Trances, considered within himself, “Will he, by himself unaided, succeed in developing Specific Attainment to the uttermost?” Perceiving that he would not be able so to do, he commanded, “Let this lotus-flower wither.” Straightway that lotus-flower turned as black as a withered lotus crushed in the hands.
The young monk, arising from trance and surveying the flower, thought to himself, “How is it that this lotus-flower appears as though smitten by old age? If those things which have no attachment for the world are thus overpowered by old age, there is no question at all that beings attached to the world will be similarly overpowered.” Thus did he come to see the Mark of Impermanence. And so soon as he saw the Mark of Impermanence, he saw likewise the Mark of Suffering and the Mark of Unreality. And straightway the three Characteristics of Existence appeared to him as though set on fire, or as carrion tied to his neck.
At that moment a party of young boys descended into a certain pool not far from him, broke off lotus-flowers, and made a pile of them on the bank. The young monk looked first at the lotus-flowers in the water and then at those which lay on the bank. The lotus-flowers in the water appeared to him exceedingly beautiful as they raised their heads aloft dripping with water; those that lay on the bank were withered at the tips. Thought the young monk to himself, “If old age thus smites those things which have no attachment for the world, is it not much more likely to smite beings who have attachment for the world?” Then did he see yet more clearly the Marks of Impermanence, Suffering, and Unreality.
The Teacher perceived within himself, “Now is the Subject of his Meditation fully manifested to this monk.” And even as he sat in the Perfumed Chamber, he sent forth a luminous image of himself which brushed the young monk’s face. “What was that?” thought the young monk. Looking about, he seemed to see the Teacher approach and stand face to face with him. Rising from his seat, he extended his clasped hands in an attitude of reverent supplication. The Teacher, minded to do him good, pronounced the following Stanza,
285. Cut off the love of self, even as you would break off an autumnal lotus with your hand.
Advance along the Path to Tranquillity. The Happy One has pointed the way to Nibbāna.
At the conclusion of the lesson that monk was established in Arahatship.
- Text: N iii. 425-429.
Biên tập trang: Tuệ Minh
Nguồn trích dẫn
- Bản Việt: Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli, Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā), quyển 4, NXB Tôn Giáo, 2011; bản số hoá trên theravada.vn. Chép nguyên văn bản dịch, chỉ trình bày lại cho dễ đọc.
- Bản Pāli: Dhammapada-aṭṭhakathā, Chaṭṭhasaṅgāyana Tipiṭaka, Viện Nghiên cứu Vipassana (VRI), tipitaka.org.
- Bản Anh: Eugene Watson Burlingame dịch, Buddhist Legends, Harvard Oriental Series 28–30, 1921 (thuộc phạm vi công cộng); bản số hoá do Ānandajoti Bhikkhu hiệu đính, ancient-buddhist-texts.net.
- Bản dịch tiếng Việt thuộc quyền của dịch giả và nơi ấn hành, được đăng để học Pháp, không thu phí. Nếu chủ sở hữu bản quyền yêu cầu, xin liên hệ Hoan Hỉ (0902 332 970) để chúng tôi điều chỉnh ngay.