Bận rộn vẫn tu được: lời Phật dạy cho người tại gia

Một cư sĩ bận rộn hỏi Đức Phật

Ông Ma-ha-nam dòng Thích-ca vừa khỏi bệnh thì nghe tin chư Tăng đang may y cho Đức Phật, xong ba tháng an cư Ngài sẽ rời Ca-tỳ-la-vệ (Kapilavatthu) đi du hành. Ông đến thưa: “Bạch Thế Tôn, chúng con sống theo nhiều cách khác nhau. Trong đó, chúng con nên an trú theo cách nào?” (AN 11.12, đoạn 1.2–2.8). Đức Phật dạy ông sáu pháp tùy niệm: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm thí, niệm chư thiên. Ở pháp đầu tiên, và lặp lại ở pháp cuối cùng, Ngài dặn:

Tùy niệm Phật này, này Mahànàma, Ông cần phải tu tập khi đi, Ông cần phải tu tập khi đứng, Ông cần phải tu tập khi ngồi, Ông cần phải tu tập khi nằm, Ông cần phải tu tập khi chú tâm vào các công việc, Ông cần phải tu tập khi Ông sống tại trú xứ đầy những con nít”.

Tăng Chi Bộ 11.12, đoạn 4.7 và 5.16

Chữ Pāli puttasambādhasayanaṁ nghĩa đen là “chỗ nằm chật chội vì con cái”. Đức Phật biết rõ đời sống gia đình: ồn ào, chật chội, lắm việc. Ngài không đòi ông Ma-ha-nam rời bỏ hoàn cảnh ấy mới tu. Ngài đặt sự tu tập ngay vào giữa hoàn cảnh ấy.

Tỉnh giác trong mọi việc

Kinh Niệm Xứ có một đoạn mà người tại gia có thể dùng trọn vẹn:

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo, khi bước tới bước lui, biết rõ việc mình đang làm; khi ngó tới ngó lui, biết rõ việc mình đang làm; khi co tay, khi duỗi tay, biết rõ việc mình đang làm; khi mang áo Sanghati (Tăng già lê), mang bát, mang y, biết rõ việc mình đang làm; khi ăn, uống, nhai, nếm, biết rõ việc mình đang làm; khi đại tiện, tiểu tiện, biết rõ việc mình đang làm; khi đi, đứng, ngồi, ngủ, thức, nói, im lặng, biết rõ việc mình đang làm.

Trung Bộ 10, đoạn 8.1

Đọc kỹ thì thấy: không có việc nào nằm ngoài danh sách. Thử hình dung một người mẹ sáng nào cũng vội vàng: nấu đồ ăn sáng, chải đầu cho con, chở con đi học, rồi phóng xe đến công ty. Cùng những việc ấy, chị có thể làm trong sự cuống cuồng, đầu nghĩ đến việc kế tiếp. Hoặc chị có thể làm trong sự biết rõ: biết tay mình đang chải tóc con, biết hơi thở mình khi dừng đèn đỏ. Việc không ít đi, nhưng tâm không còn bị kéo tung ra.

Bưng bát dầu đi qua đám đông

Đức Phật kể: có tin người đẹp nhất xứ đang múa hát, đám đông kéo đến chật cứng. Một người được giao bưng bát dầu đầy ngang miệng đi xuyên qua đám đông ấy, có người cầm gươm đi sau, đổ một giọt thì mất đầu. Người ấy có lơ là bát dầu để nhìn ngó xung quanh không? Thưa không (Tương Ưng Bộ 47.20, đoạn 2.1–2.11). Ngài giải thích: “bát dầu đầy ngang miệng là chỉ cho niệm thân” (đoạn 3.3).

Một ngày bận rộn của ta cũng là một đám đông như vậy: điện thoại reo, tin nhắn công việc, tiếng con gọi. Chánh niệm về thân, như biết hơi thở, biết bàn chân chạm đất, là bát dầu giúp ta không bị cuốn đi.

Chăm chút sáng, trưa, chiều

Tăng Chi Bộ 3.19 ví người tu với người bán hàng: người bán hàng không chăm chút công việc vào buổi sáng, buổi trưa và buổi chiều thì không thể có thêm của cải; vị Tỷ-kheo không chăm chút đề mục định vào buổi sáng, buổi trưa và buổi chiều thì thiện pháp không thể tăng trưởng (AN 3.19, đoạn 1.3 và 2.3). Hiểu theo chiều thuận, chăm chút đều đặn ba buổi là điều kiện để thiện pháp lớn lên. Với người tại gia, có thể là vài hơi thở có chánh niệm trước khi ra khỏi nhà, một phút niệm ân đức Phật giờ nghỉ trưa, và mười phút ngồi yên trước khi ngủ. Kinh Nhập Tức Xuất Tức Niệm cho thấy chỉ cần biết “thở vào dài, thở ra dài” là đã bắt đầu (Trung Bộ 118, đoạn 18.1). Bài Ngồi thiền bao lâu là đủ và Tụng kinh mỗi ngày có gợi ý thêm.

Một gợi ý cho ngày mai

Chọn một việc lặp lại mỗi ngày, như rửa chén, đánh răng hay chờ thang máy, và biến nó thành “bát dầu” của mình: trong suốt việc ấy, chỉ biết việc ấy và hơi thở. Không cần thêm thời gian, chỉ cần thêm sự có mặt. Một tuần sau, thêm một việc thứ hai. Như ông Ma-ha-nam, bạn không cần rời khỏi căn nhà đông đúc của mình để tu.