Tứ chánh cần: ngăn, bỏ, nuôi, giữ

Bốn hướng của một nỗ lực

Công thức của bốn chánh cần xuất hiện nhiều lần trong kinh. Kinh Phân Tích dùng nó để định nghĩa chánh tinh tấn:

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là chánh tinh tấn? Ở đây, này các Tỷ-kheo, với mục đích khiến cho các ác, bất thiện pháp từ trước chưa sanh không cho sanh khởi, khởi lên ý muốn, cố gắng, tinh tấn, sách tấn, trì tâm; với mục đích khiến cho các ác, bất thiện pháp đã sanh được trừ diệt, khởi lên ý muốn, cố gắng, tinh tấn, sách tấn, trì tâm; với mục đích khiến cho các thiện pháp từ trước chưa sanh nay được sanh khởi, khởi lên ý muốn, cố gắng, tinh tấn, sách tấn, trì tâm; với mục đích khiến cho các thiện pháp đã được sanh có thể duy trì, không có lu mờ, được tăng trưởng, được quảng đại, được tu tập, được viên mãn, khởi lên ý muốn, cố gắng, tinh tấn, sách tấn, trì tâm.

Tương Ưng Bộ 45.8, đoạn 8.2–8.5

Tăng Chi Bộ 4.13 nêu đúng bốn điều này (đoạn 1.3–1.6), kèm câu kệ: những ai chánh cần thì vượt khỏi quyền lực của Ma vương. Để ý chuỗi động từ: khởi ý muốn, cố gắng, tinh cần, quyết tâm, nỗ lực. Nỗ lực trong kinh bắt đầu từ ý muốn (chanda), một sự quan tâm thật lòng, không phải từ sự ép buộc.

Phòng hộ, đoạn trừ, tu tập, gìn giữ

Tăng Chi Bộ 4.14 gọi bốn nỗ lực bằng bốn tên và giải thích từng tên (đoạn 1.3–4.3):

• Phòng hộ (saṁvara): khi mắt thấy sắc, tai nghe tiếng, cho đến ý biết pháp, không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ chi tiết, để tham và ưu không tràn vào. Đây là canh giữ cửa giác quan, như Kinh Tất Cả Lậu Hoặc dạy sống thu thúc nhãn căn (MN 2, đoạn 12.2).
• Đoạn trừ (pahāna): không chấp nhận ý nghĩ tham dục, sân hận, hại người đã khởi, mà buông bỏ, xua tan, chấm dứt chúng.
• Tu tập (bhāvanā): phát triển bảy giác chi, nương vào sự viễn ly, ly tham, đoạn diệt. Bài Bảy giác chi giải thích từng chi.
• Gìn giữ (anurakkhaṇa): giữ gìn một đề mục định tốt đẹp đã khởi lên. Kinh nêu ví dụ các đề mục quán tử thi, như tưởng bộ xương; ý chung là đừng để điều tốt đã có tự mất đi.

Năm cách đối trị ý nghĩ bất thiện

Phần “đoạn trừ” có một bài kinh thực hành rất kỹ là Kinh An Trú Tầm (MN 20). Khi ý nghĩ bất thiện khởi lên, trước hết hãy chú tâm sang một tướng khác gắn với điều thiện, như người thợ mộc dùng chốt nhỏ đẩy bật chốt lớn (đoạn 3.1–3.4). Nếu chưa được, hãy xem xét sự nguy hại của ý nghĩ ấy (đoạn 4.2). Nếu vẫn còn, hãy không nhớ đến, không chú tâm đến nó, như người nhắm mắt trước cảnh không muốn thấy (đoạn 5.1–5.5). Kế đến, làm lắng dịu dần sự tạo tác của ý nghĩ, như người đang đi nhanh tự hỏi “sao mình đi nhanh thế” rồi đi chậm lại (đoạn 6.1–6.7). Sau cùng mới dùng sức mạnh ý chí mà chế ngự (đoạn 7.2). Thứ tự này rất đáng học: từ mềm đến cứng.

Không quá căng, không quá chùng

Tôn giả Soṇa tự thấy mình thuộc hàng tinh tấn bậc nhất mà tâm vẫn chưa giải thoát, nên nghĩ đến chuyện hoàn tục (Tăng Chi Bộ 6.55, đoạn 1.4–1.7). Đức Phật hỏi: khi còn tại gia, ông là người chơi đàn giỏi; dây đàn căng quá thì có ra tiếng hay không? Chùng quá thì sao? Chỉ khi dây vừa phải thì đàn mới hay. Rồi Ngài dạy: “Tinh tấn quá mức đưa đến trạo cử, tinh tấn quá lỏng đưa đến biếng nhác” (đoạn 4.2–7.1). Chánh cần không phải là cố gắng tối đa, mà là cố gắng đúng mức, đều đặn.

Như dòng sông Hằng chảy về biển

Tương Ưng Bộ chương 49 dùng một hình ảnh đẹp: như sông Hằng (Gaṅgā) nghiêng về phía đông, chảy về phía đông, đổ về phía đông, người tu tập bốn chánh cần nghiêng về Niết-bàn, chảy về Niết-bàn (SN 49.1–12, đoạn 2.1–2.2). Nỗ lực đúng hướng không cần phải lúc nào cũng mạnh; nó cần có hướng.

Thử hình dung

Thử hình dung anh Duy muốn bớt lướt điện thoại trước khi ngủ. Phòng hộ: anh để điện thoại ở phòng khách. Đoạn trừ: khi ý muốn “xem thêm năm phút” nổi lên, anh nhận ra nó và không chiều theo. Tu tập: anh đọc vài trang kinh rồi ngồi thở mười phút. Gìn giữ: khi đã giữ được một tuần, anh không tự thưởng bằng một đêm thức khuya, mà giữ tiếp. Bốn việc nhỏ, nhưng đủ bốn hướng. Bài Nghiện điện thoại có thêm gợi ý.

Một gợi ý nhỏ

Bạn hãy chọn một thói quen muốn bỏ và một thói quen muốn nuôi, rồi viết ra bốn dòng: mình sẽ ngăn bằng cách nào, bỏ bằng cách nào, làm sinh khởi điều tốt bằng cách nào, giữ nó bằng cách nào. Nhớ dây đàn của Tôn giả Soṇa: đừng căng quá.