Chăm cha mẹ già, cha mẹ bệnh theo lời Phật

Cha mẹ là Phạm thiên trong nhà

Tăng Chi Bộ 4.63 nói những gia đình nơi con cái tôn kính cha mẹ trong nhà là gia đình “có Phạm thiên”, “có thầy đầu tiên”, “có chư thiên đầu tiên”, “có bậc đáng được cúng dường”. Vì sao? “Này các Tỷ-kheo, cha mẹ đã làm rất nhiều cho con cái: sinh thành, nuôi nấng, chỉ cho con thấy thế giới này” (AN 4.63, đoạn 2.6). Bài kệ kết nói rõ người con hiền trí phụng dưỡng cha mẹ thế nào:

Do vậy bậc Hiền sĩ,
Đảnh lễ và tôn trọng,
Dâng đồ ăn đồ uống,
Vải mặc và giường nằm,
Thoa bóp cả thân mình,
Tắm rửa cả chân tay.

Tăng Chi Bộ 4.63, kệ 4.1–4.6

Đó không phải những việc lớn lao, mà đúng là việc của người đang chăm cha mẹ già: bữa cơm, bộ đồ, cái giường, lần tắm. Kinh xem những việc ấy là sự tôn kính.

Tăng Chi Bộ 2.33 còn nói mạnh hơn: dù một người “một vai cõng mẹ, một vai cõng cha” suốt trăm năm, chăm sóc cả khi cha mẹ đại tiểu tiện trên vai mình, vẫn chưa đền đáp đủ công ơn (AN 2.33, đoạn 1.4–1.5). Cách đền đáp trọn vẹn là giúp cha mẹ vững trú trong niềm tin, giới hạnh, bố thí và trí tuệ (đoạn 1.9). Bài Báo hiếu cha mẹ theo lời Phật bàn kỹ hơn về điều này.

Đức Phật tắm cho người bệnh

Luật tạng, Đại Phẩm, chương Y kể một chuyện rất đời. Có một vị Tỷ-kheo bị bệnh kiết lỵ, nằm trong phân và nước tiểu của chính mình. Đức Phật cùng Ngài A-nan (Ānanda) đi thăm các trú xứ, thấy vị ấy. Ngài hỏi vì sao không ai chăm sóc. Vị ấy đáp: vì con chưa từng làm gì cho các Tỷ-kheo khác. Đức Phật bảo Ngài A-nan đi lấy nước. Đức Phật dội nước, Ngài A-nan lau rửa; rồi Đức Phật nâng đầu, Ngài A-nan nâng chân, đặt vị ấy lên giường (Kd 8, đoạn 26.1.1–26.2.7).

Sau đó Ngài tập hợp chư Tăng và dạy: “Này các Tỷ-kheo, các con không có mẹ, không có cha để chăm sóc các con. Nếu các con không chăm sóc lẫn nhau, thì ai sẽ chăm sóc các con? Ai muốn chăm sóc Ta, hãy chăm sóc người bệnh” (đoạn 26.3.11–26.3.13). Ngài còn kể năm phẩm chất của người chăm bệnh giỏi: biết lo thuốc men, biết điều gì hợp và không hợp với người bệnh, chăm sóc với tâm từ chứ không vì lợi, không ghê sợ khi dọn phân, nước tiểu, đờm dãi, chất nôn, và đúng lúc biết nói Pháp để khích lệ, làm vui lòng người bệnh (đoạn 26.8.1–26.8.2).

Thân bệnh, tâm không bệnh

Ông Nakulapitā, một cư sĩ già, đến thưa với Đức Phật: con đã già yếu, thân bệnh tật luôn. Đức Phật dạy ông tập như sau: “Thân tôi đau ốm, nhưng tâm tôi sẽ không đau ốm” (SN 22.1, đoạn 3.5). Ngài Xá-lợi-phất (Sāriputta) giải thích thêm: tâm bệnh khi ta chấp thân, cảm thọ, tưởng, hành, thức là “ta”, là “của ta”, nên khi chúng đổi thay thì sầu khổ khởi lên; tâm không bệnh khi không chấp như vậy (đoạn 9.1–14.6).

Với người con đang chăm cha mẹ, câu này có thể đọc cho cả hai người. Cha mẹ có thể tập giữ tâm an giữa thân già bệnh. Và người con cũng có thể tập giữ tâm không bệnh giữa những ngày mệt mỏi.

Thử hình dung

Thử hình dung một người con gái ngoài năm mươi, ban ngày đi làm, tối về thay tã cho mẹ bị tai biến. Có đêm chị bật khóc vì mệt, rồi lại thấy có lỗi vì đã khóc. Kinh không đòi chị phải là thánh. Tăng Chi Bộ 4.61 kể việc làm cho chính mình an vui đứng ngay đầu danh sách những việc xứng đáng, trước cả việc làm cho cha mẹ an vui (AN 4.61, đoạn 13.3–13.4). Chị cần ngủ, cần anh chị em chia việc, cần người giúp khi có thể. Giữ sức cho mình là để chăm mẹ được lâu.

Một gợi ý nhỏ

Lần tới khi tắm hay rửa chân cho cha mẹ, hãy làm chậm lại một chút và nhớ rằng kinh gọi việc này là sự kính lễ. Rồi, nếu cha mẹ còn nghe được, đọc cho cha mẹ một câu kinh ngắn, hay cùng niệm “Thân tôi đau ốm, nhưng tâm tôi sẽ không đau ốm”. Đó vừa là chăm thân, vừa là giúp cha mẹ vững trong Pháp.