“Mọi chuyện xảy ra đều có lý do”: duyên khởi khác số phận thế nào?

Hai nghĩa của chữ “lý do”

Khi ai đó nói “mọi chuyện đều có lý do”, họ có thể muốn nói một trong hai điều. Nghĩa thứ nhất: không có gì tự nhiên sinh ra, việc nào cũng có điều kiện của nó. Nghĩa thứ hai, phổ biến hơn: chuyện này xảy ra là để dạy ta điều gì đó, là số phận, là đã được sắp đặt. Kinh đồng ý với nghĩa thứ nhất, và thận trọng với nghĩa thứ hai.

Kinh dạy: mọi pháp do duyên mà có

Công thức duyên khởi ngắn gọn nhất là: imasmiṁ sati idaṁ hoti, imassuppādā idaṁ uppajjati: khi cái này có mặt thì cái kia có mặt, do cái này sinh khởi nên cái kia sinh khởi (Tương Ưng Bộ 12.21, đoạn 1.8). Trong Kinh Phân Tích Duyên Khởi, Đức Phật nêu từng mắt xích:

Này các Tỷ-kheo, vô minh duyên hành; hành duyên thức; thức duyên sanh sắc; danh sắc duyên sáu xứ; sáu xứ duyên xúc; xúc duyên thọ; thọ duyên ái; ái duyên thủ; thủ duyên hữu; hữu duyên sanh; sanh duyên già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não được khởi lên. Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này tập khởi.

Tương Ưng Bộ 12.2, đoạn 2.2–2.13

Duyên khởi nói về điều kiện, không nói về ý định. Mưa làm đất ướt; không ai nói mưa xuống “để” đất ướt. Và điều quan trọng nhất: vì khổ có điều kiện, nên khi điều kiện chấm dứt thì khổ chấm dứt (đoạn 15.4–15.6). Duyên khởi mở ra cánh cửa, không khóa ta vào số phận.

Kinh bác bỏ: mọi sự đều do nghiệp cũ

Một lần du sĩ Sīvaka hỏi Đức Phật về quan điểm của một số sa-môn: mọi cảm thọ lạc, khổ hay không lạc không khổ mà một người cảm nhận “đều do việc đã làm trong quá khứ”. Đức Phật trả lời rằng có những cảm thọ khởi lên từ mật, từ đàm, từ gió, từ sự phối hợp của chúng, từ thời tiết thay đổi, từ việc chăm sóc thân không đúng cách, từ tác động bên ngoài, và có những cảm thọ là quả của nghiệp (SN 36.21, đoạn 2.1–3.7). Rồi Ngài kết luận:

Ở đây, này Siivaka, những vị Sa-môn, Bà-la-môn nào thuyết như sau, thấy như sau: “Con người cảm thọ cảm giác gì, lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ; tất cả thọ đều do nhân đã làm trong quá khứ”; nếu do họ tự mình biết, họ thật sự đi quá xa; nếu được thế giới chấp nhận là đúng sự thật, họ cũng đi quá xa. Do vậy, Ta tuyên bố rằng các Sa-môn, Bà-la-môn ấy thuộc về tà.

Tương Ưng Bộ 36.21 (SN 36.21), đoạn 3.12–3.15

Tăng Chi Bộ 3.61 đi xa hơn: ba quan điểm “mọi sự do nghiệp quá khứ”, “mọi sự do đấng sáng tạo”, và “mọi sự không có nguyên nhân” đều dẫn đến chỗ không làm gì. Người tin như vậy thì chẳng còn hứng khởi, chẳng còn nỗ lực, cũng chẳng còn phân biệt việc nào nên làm, việc nào không nên làm (AN 3.61, đoạn 3.1). Còn việc cố suy đoán cho tường tận quả của nghiệp thì Đức Phật xếp vào bốn điều không thể nghĩ bàn (Tăng Chi Bộ 4.77, đoạn 1.7).

Phần nào có trong kinh, phần nào không

• Có trong kinh: mọi pháp sinh khởi do duyên (SN 12.2, SN 12.21); cảm thọ có nhiều nguồn, nghiệp chỉ là một (SN 36.21).
• Diễn ý: “mọi chuyện đều có nguyên nhân”, nếu hiểu là có điều kiện.
• Không tìm thấy, và ngược với kinh: mọi chuyện được sắp đặt vì một mục đích, hay mọi chuyện đều do nghiệp quá khứ.

Một ví dụ

Một anh kỹ sư bị cắt giảm biên chế. Bạn bè an ủi: “Chuyện gì cũng có lý do, chắc trời muốn anh làm việc khác.” Câu ấy có thể làm anh nhẹ lòng một chút. Nhưng nếu nhìn theo duyên khởi, anh sẽ thấy rõ hơn: công ty thu hẹp vì thị trường, kỹ năng của anh chưa kịp cập nhật, và anh vẫn còn sức khỏe, còn mạng lưới bạn bè. Những điều kiện ấy anh thay đổi được. Câu hỏi “mình làm được gì” hữu ích hơn câu hỏi “chuyện này mang thông điệp gì”.

Một gợi ý nhỏ

Khi một chuyện không vui xảy ra, bạn thử viết ra ba điều kiện đã góp phần tạo nên nó, và một điều kiện bạn có thể thay đổi từ hôm nay. Đó là cách dùng duyên khởi trong đời thường. Bài nghiệp là gì, có phải số mệnh và bài mười hai nhân duyên nói kỹ hơn.