Niết-bàn là gì: sự dập tắt của tham, sân, si

Định nghĩa ngắn nhất trong kinh

Trong Tương Ưng Bộ 38.1, một du sĩ tên Jambukhādaka hỏi thẳng Tôn giả Sāriputta: người ta hay nói “Niết-bàn, Niết-bàn”, vậy Niết-bàn là gì? Câu trả lời chỉ có một dòng:

—Này Hiền giả, đoạn tận tham, đoạn tận sân, đoạn tận si, đây gọi là Niết-bàn.

Tương Ưng Bộ 38.1, đoạn 2.3–2.4

Vị du sĩ hỏi tiếp: có con đường nào để chứng ngộ Niết-bàn ấy không? Tôn giả đáp: có, đó chính là Thánh đạo tám ngành, từ chánh kiến đến chánh định (SN 38.1, đoạn 2.5–2.10). Một định nghĩa rõ ràng, và một con đường cụ thể.

Ngọn lửa tắt

Để hiểu vì sao gọi là “tắt”, hãy đọc Kinh Lửa Cháy. Đức Phật nói mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, và mọi cảm thọ sinh ra từ đó, đều đang bốc cháy: “bị đốt cháy bởi lửa tham, lửa sân, lửa si” (SN 35.28, đoạn 1.7). Thấy như vậy, vị Thánh đệ tử nhàm chán; do nhàm chán nên ly tham; do ly tham nên giải thoát (đoạn 1.14–1.16).

Kinh Châu Báu dùng hình ảnh ngọn đèn để nói về các bậc đã giải thoát:

Nghiệp cũ đã đoạn tận,
Nghiệp mới không tạo nên,
Với tâm tư từ bỏ,
Trong sanh hữu tương lai.
Các hột giống đoạn tận,
Ước muốn không tăng trưởng,
Bậc trí chứng Niết-bàn,
Ví như ngọn đèn này.
Như vậy, nơi Tăng chúng,
Là châu báu thù diệu.
Mong với sự thật này,
Được sống chơn hạnh phúc.

Kinh Tập 2.1, kệ 15

Ví dụ đời thường: bạn đang giận ai đó, trong ngực nóng ran. Rồi bạn hiểu ra, cơn giận lặng xuống, và có một sự mát mẻ, nhẹ nhõm. Khoảnh khắc ấy chưa phải Niết-bàn, nhưng cho ta nếm thử một chút hương vị của sự “tắt lửa”. Niết-bàn là khi ngọn lửa ấy tắt hẳn, không bùng lên lại nữa.

Vì sao Niết-bàn không phải cõi trời

Trong Kinh Thánh Cầu, Đức Phật kể Ngài đã học với hai vị thầy và đạt đến những tầng thiền rất cao. Nhưng Ngài nhận ra pháp ấy “không đưa đến nhàm chán, không đưa đến ly tham, không đưa đến đoạn diệt, không đưa đến an tịnh, không đưa đến thắng trí, không đưa đến giác ngộ, không đưa đến Niết-bàn”, mà chỉ đưa đến tái sinh vào một cõi tương ứng (MN 26, đoạn 15.35). Nghĩa là một cõi rất cao, rất an lạc, vẫn chưa phải Niết-bàn. Cõi trời nào cũng có lúc hết; có sinh thì có diệt.

Điều Ngài tìm là “cái không sinh, sự an ổn vô thượng khỏi mọi ách trói buộc, tức Niết-bàn” (MN 26, đoạn 12.2). Trong Udāna 8.3, Ngài nói:

- Này các Tỷ-kheo, có sự không sanh, không hiện hữu, không bị làm, không hữu vi, này các Tỷ-kheo, nếu không có cái không sanh, không hiện hữu, không bị làm, không hữu vi, thì ở đây không thể trình bày sự xuất ly khỏi sanh, hiện hữu, bị làm, hữu vi. Vì rằng, này các Tỷ-kheo, có cái không sanh, không hiện hữu, không bị làm, không hữu vi, nên có trình bày sự xuất ly khỏi sanh, hiện hữu, bị làm, hữu vi.

Udāna 8.3, đoạn 3.1–3.2

Đoạn kinh này không mô tả một nơi chốn. Nó khẳng định rằng lối thoát là có thật: vì có cái không sinh, không bị tạo tác, nên lối thoát khỏi cái sinh, cái bị tạo tác được biết đến (Ud 8.3, đoạn 3.3).

Niết-bàn ngay trong đời này

Niết-bàn không chỉ là chuyện sau khi chết. Khi bài Kinh Lửa Cháy kết thúc, một nghìn vị Tỷ-kheo nghe pháp có tâm giải thoát khỏi các lậu hoặc ngay tại chỗ (SN 35.28, đoạn 2.3). Các vị A-la-hán vẫn sống, vẫn đi khất thực, vẫn dạy pháp, nhưng lửa tham, sân, si trong lòng đã tắt. Người đời thường quen dùng chữ “nhập Niết-bàn” để nói về sự viên tịch của Đức Phật hay các bậc A-la-hán; thật ra sự tắt lửa tham, sân, si các vị đã đạt được từ khi còn sống, và lúc viên tịch chỉ là khi thân cuối cùng ấy chấm dứt.

Một gợi ý nhỏ

Trong tuần này, mỗi tối hãy nhớ lại một lần trong ngày bạn để cơn giận hay lòng ham muốn lắng xuống thay vì làm theo nó. Ghi lại cảm giác lúc ấy: nhẹ hơn hay nặng hơn? Những lần “tắt lửa” nhỏ đó là bước đầu tiên trên con đường mà kinh gọi là con đường đến Niết-bàn.