Tích Ông Thiện Nam Được Ăn Cơm Phật
Ekaupāsakavatthu
Tích truyện kể duyên do Đức Phật nói kệ 203 Kinh Pháp Cú, phẩm An Lạc, theo Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā). Bản Việt: Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli.
Bản Việt · Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli
KỆ NGÔN: (Pháp Cú câu 203)
“Jighacchāparamā rogā,
Saṅkhāraparamā, dukhā.
Etaṃ ñatvā yathābhūtaṃ,
Nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ.”
“Đói ăn, bệnh tối thượng,
Các hành, khổ tối thượng,
Hiểu như thực là vậy,
Niết bàn, lạc tối thượng.”
(Ngài HT Minh Châu)
Pháp Cú nầy, Đức Bổn Sư đã thuyết khi ngự tại thành Ālāvī, đề cập đến một thiện nam.
Lần nọ, Đức Thế Tôn tịnh tọa trong Hương thất ở Jetavana, vào buổi sáng Ngài quán xét thế gian, Ngài thấy được duyên lành của người đàn ông nghèo khó, nên Ngài ngự đến thành Ālavī cùng với 500 Tỳ Khưu tùy tùng.
Dân thành Ālavī liền cung thỉnh Đức Thế Tôn. Được tin Đức Thế Tôn ngự đến, người đàn ông nghèo khó ấy cũng có ý định đến nghe Pháp của Ngài, nhưng trong ngày ấy con bò của y sút chuồng chạy mất, người ấy suy nghĩ: “Ta nên đi kiếm bò hay là đi nghe Pháp” Rồi y quyết định “Ta hãy tìm bò mang về chuồng, rồi hãy đi nghe Pháp”. Từ bình minh, người ấy đã ra đi khỏi nhà tìm con bò, dân thành Ālavī đã cung thỉnh chư Tăng có Đức Phật là vị Thượng thủ thọ thực nơi Trai thí đường, sau khi Ngài thọ thực xong, họ xin thỉnh Bát của Đức Bổn Sư để yêu cầu Ngài phúc chúc phước, Đức Bổn Sư phán dạy:
- Chỉ vì một người mà Như Lai vượt khoảng đường xa 30 do tuần đến đây để tiếp độ y. Hiện y đang vào rừng để kiếm con bò đi lạc khi nào người ấy đến, Như Lai sẽ thuyết pháp.
Rồi Ngài im lặng. Người đàn ông nghèo kiếm được con bò xong, đưa nó trở về với đàn bò, rồi tự nhủ rằng: “Nếu không có chuyện chi khác, ta hãy đi đảnh lễ Đức Bổn Sư”. Mặc dù đang đói bụng, nhưng y không có ý định trở về nhà mà lật đật tìm đến đảnh lễ Đức Bổn Sư, và đứng qua một bên.
Chờ người ấy đứng yên, Đức Bổn Sư hỏi người phụ lo việc trai tăng rằng:
- Vật thực của chư Tăng còn chút chi chăng?
- Bạch Ngài! Còn có đủ ạ.
- Nếu vậy, hãy dọn cơm cho người nầy dùng đi.
Sau khi mời người đàn ông nghèo ngồi nơi Đức Bổn Sư chỉ dạy, người hộ tăng chăm lo khoản đãi người ấy với cháo, vật thực cúng dường thượng vị loại cứng loại mềm. Sau khi dùng bữa xong, người đàn ông ấy súc miệng (người ta bảo rằng: Ngoài ra chỗ nầy, khắp nơi khác trong Tam Tạng không có ghi chép việc Đức Phật lo lắng về vấn đề cơm nước như thế). Sự khổ thân vừa được yên thì tâm của y cũng được tịnh lặng.
Cuối thời Pháp, người ấy chứng đắc Tu Đà Hườn quả. Sau khi phúc chúc xong, Đức Thế Tôn đứng dậy ra đi, đại chúng theo sau tiễn đưa Đức Bổn Sư một lối đường rồi quay trở lại.
Chư Tăng đang đi với Đức Thế Tôn, than phiền rằng:
Nầy chư Hiền! Hãy xem việc làm của Đức Thế Tôn đó, trong những thời khắc thì không có chuyện như vậy, nhưng lần nầy Ngài đã vì một người đàn ông nghèo, mà lo lắng bảo người hộ Tăng dâng hộ cháo cơm.
Đức Bổn Sư quay lại, đứng hỏi rằng:
- Nầy các Tỳ Khưu! Các thầy đang bàn chuyện chi
thế?
Khi nghe rõ mọi sự, Ngài bảo rằng:
- Phải đó, nầy các Tỳ Khưu! Sở dĩ ta vượt đường dài cả 30 do tuần mà đến đây, vì ta thấy được duyên lành của ông Thiện nam nầy. Ông ta đang đói bụng quá sức, vì từ sáng sớm đã thức dậy vào rừng để tìm con bò đi lạc. Đang khổ vì đói, dẫu có người thuyết pháp, người ấy cũng không thể lãnh hội được Pháp. Vì nghĩ vậy, nên ta đã làm như thế. Này các Tỳ Khưu, không có bịnh nào sánh bằng bịnh đói cả.
Nói rồi, Ngài thuyết lên kệ ngôn rằng:
“Jighacchāparamā rogā,
Saṅkhāraparamā, dukhā.
Etaṃ ñatvā yathābhūtaṃ,
Nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ.”
“Đói ăn, bệnh tối thượng,
Các hành, khổ tối thượng,
Hiểu như thực là vậy,
Niết bàn, lạc tối thượng.”
(Ngài HT Minh Châu)
CHÚ GIẢI:
Jighacchāparamā rogā: Mọi bịnh khác chỉ chữa một lần là dứt tuyệt hoặc tam thời biến mất. Còn chứng đói bụng thì thường xuyên phải chữa trị mãi. Đối với tất cả chứng bịnh khác, bịnh đói nầy là tối thượng.
Saṅkhāra: Pháp hành, ám chỉ ngũ uẩn.
Etaṃ ñatvā: Không có bịnh nào bằng bịnh đói, không có khổ nào bằng khổ ngũ uẩn. Bậc hiền trí biết rõ vấn đề nầy như thật, nên làm cho thấu rõ Níp Bàn.
Nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ: Sự an vui của Níp Bàn ưu việt cao thượng hơn tất cả mọi sự an vui.
Cuối thời pháp nhiều Tỳ Khưu chứng Thánh Quả, nhất là Tu Đà Hườn quả.
Bịnh đói to hơn các bịnh thường
Phàm nhân vì nó phải tư tương
Chú nghèo đến trễ cam lòng đói
Đức Phật từ bi nghĩ xót thương
Cơm Tăng một bửa tạm no lòng
Sơ quả sanh liền khỏi đợi mong
Tứ chúng nào hay vì lẽ khó
Đường xa, Phật chẳng ngại hoài công.
DỨT TÍCH ÔNG THIỆN NAM ĐƯỢC ĂN CƠM PHẬT
Ekaupāsakavatthu
Bản Pāli · Chaṭṭhasaṅgāyana Tipiṭaka
Jighacchāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā āḷaviyaṃ viharanto ekaṃ upāsakaṃ ārabbha kathesi.
Ekasmiñhi divase satthā jetavane gandhakuṭiyaṃ nisinnova paccūsakāle lokaṃ volokento āḷaviyaṃ ekaṃ duggatamanussaṃ disvā tassūpanissayasampattiṃ ñatvā pañcasatabhikkhuparivāro āḷaviṃ agamāsi. Āḷavivāsino satthāraṃ nimantayiṃsu. Sopi duggatamanusso “satthā kira āgato”ti sutvā “satthu santike dhammaṃ sossāmī”ti manaṃ akāsi. Taṃdivasameva cassa eko goṇo palāyi. So “kiṃ nu kho goṇaṃ pariyesissāmi, udāhu dhammaṃ suṇāmī”ti cintetvā “goṇaṃ pariyesitvā pacchā dhammaṃ sossāmī”ti pātova gehā nikkhami. Āḷavivāsinopi buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā parivisitvā anumodanatthāya pattaṃ gaṇhiṃsu. Satthā “yaṃ nissāya ahaṃ tiṃsayojanamaggaṃ āgato, so goṇaṃ pariyesituṃ araññaṃ paviṭṭho, tasmiṃ āgateyeva dhammaṃ desessāmī”ti tuṇhī ahosi.
Sopi manusso divā goṇaṃ disvā gogaṇe pakkhipitvā “sacepi aññaṃ natthi, satthu vandanamattampi karissāmī”ti jighacchāpīḷitopi gehaṃ gamanāya manaṃ akatvā vegena satthu santikaṃ āgantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā tassa ṭhitakāle dānaveyyāvaṭikaṃ āha – “atthi kiñci bhikkhusaṅghassa atirittabhatta”nti? “Bhante, sabbaṃ atthī”ti. Tena hi “imaṃ parivisāhī”ti. So satthārā vuttaṭṭhāneyeva taṃ nisīdāpetvā yāgukhādanīyabhojanīyehi sakkaccaṃ parivisi. So bhuttabhatto mukhaṃ vikkhālesi. Ṭhapetvā kira imaṃ ṭhānaṃ tīsu piṭakesu aññattha gatāgatassa bhattavicāraṇaṃ nāma natthi. Tassa passaddhadarathassa cittaṃ ekaggaṃ ahosi. Athassa satthā anupubbiṃ kathaṃ kathetvā saccāni pakāsesi. So desanāvasāne sotāpattiphale patiṭṭhahi. Satthāpi anumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Mahājano satthāraṃ anugantvā nivatti.
Bhikkhū satthārā saddhiṃ gacchantāyeva ujjhāyiṃsu – “passathāvuso, satthu kammaṃ, aññesu divasesu evarūpaṃ natthi, ajja panekaṃ manussaṃ disvāva yāguādīni vicāretvā dāpesī”ti. Satthā nivattitvā ṭhitakova “kiṃ kathetha, bhikkhave”ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā “āma, bhikkhave, ahaṃ tiṃsayojanaṃ kantāraṃ āgacchanto tassa upāsakassūpanissayaṃ disvā āgato, so ativiya jighacchito, pātova paṭṭhāya goṇaṃ pariyesanto araññe vicari. ‘Jighacchadukkhena dhamme desiyamānepi paṭivijjhituṃ na sakkhissatī’ti cintetvā evaṃ akāsiṃ, jighacchārogasadiso rogo nāma natthī”ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“Jighacchāparamā rogā, saṅkhāraparamā dukhā;
Etaṃ ñatvā yathābhūtaṃ, nibbānaṃ paramaṃ sukha”nti.
Tattha jighacchāparamā rogāti yasmā añño rogo sakiṃ tikicchito vinassati vā tadaṅgavasena vā pahīyati, jighacchā pana niccakālaṃ tikicchitabbāyevāti sesarogānaṃ ayaṃ paramā nāma. Saṅkhārāti pañca khandhā. Etaṃ ñatvāti jighacchāsamo rogo natthi, khandhapariharaṇasamaṃ dukkhaṃ nāma natthīti etamatthaṃ yathābhūtaṃ ñatvā paṇḍito nibbānaṃ sacchi karoti. Nibbānaṃ paramaṃ sukhanti tañhi sabbasukhānaṃ paramaṃ uttamaṃ sukhanti attho.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
Ekaupāsakavatthu pañcamaṃ.
XV. 5. The Buddha feeds the Hungry
Bản Anh · E. W. Burlingame, Buddhist Legends (1921)
203. Hunger is the greatest of afflictions; the Aggregates of Being are the principal source of suffering;
If a man thoroughly understand this, he has attained Nibbāna, Supreme Happiness.
This religious instruction was given by the Teacher while he was in residence at Āḷavi with reference to a certain lay disciple.
For one day, as the Teacher seated in the Perfumed Chamber at Jetavana surveyed the world at dawn, he beheld a certain poor man at Āḷavi. Perceiving that he possessed the faculties requisite for attaining the Fruit of Conversion, he surrounded himself with a company of five hundred monks and went to Āḷavi. The inhabitants of Āḷavi straightway invited the Teacher to be their guest. That poor man also heard that the Teacher had arrived and made up his mind to go and hear the Teacher preach the Law. But that very day an ox of his strayed off. So he considered within himself, “Shall I seek that ox, or shall I go and hear the Law?” And he came to the following conclusion, “I will first seek that ox and then go and hear the Law.” Accordingly, early in the morning, he set out to seek his ox.
The residents of Āḷavi provided seats for the Congregation of Monks presided over by the Buddha, served them with food, and after the meal took the Teacher’s bowl, that he might pronounce the words of thanksgiving. Said the Teacher, “He for whose sake I came hither a journey of thirty leagues has gone into the forest to seek his ox which was lost. Not until he returns, will I preach the Law.” And he held his peace.
While it was still day, that poor man found his ox and straightway drove the ox back to the herd. Then he thought to himself, “Even if I can do nothing else, I will at least pay my respects to the Teacher.” Accordingly, although he was oppressed with the pangs of hunger, he decided not to go home, but went quickly to the Teacher, and having paid obeisance to the Teacher, sat down respectfully on one side. When the poor man came and stood before the Teacher, the Teacher said to the steward of the alms, “Is there any food remaining over and above to the Congregation of Monks?” “Reverend Sir, the food has not been touched.” “Well then, serve this poor man with food.” So when the steward had provided that poor man with a seat in a place indicated by the Teacher, he served him dutifully with rice-porridge and other food, both hard and soft. When the poor man had eaten his meal, he rinsed his mouth.
(We are told that with this single exception there is no other instance on record in the Three Piṭakas of the Tathāgata’s having thus inquired about the supply of food.) As soon as the poor man’s physical sufferings had been relieved, his mind became tranquil. Then the Teacher preached the Law in orderly sequence, expounding one after another the Four Noble Truths. At the conclusion of the lesson, the poor man was established in the Fruit of Conversion. Then the Teacher pronounced the words of thanksgiving, and having so done, arose from his seat and departed. The multitude accompanied him a little way and then turned back.
The monks who accompanied the Teacher were highly indignant and said, “Just consider, brethren, what the Teacher did. Nothing of the sort ever happened before. But to-day, seeing a certain poor man, the Teacher inquired about the supply of food and directed that food to be given to another.” The Teacher turned around, stopped, and said, “Monks, what are you saying?” When he heard what they were saying, he said to them, “It is even so, monks. When I came hither a journey of thirty leagues, a long and difficult journey, my sole reason for coming hither was the fact that I saw that this lay disciple possessed the faculties requisite for the attainment of the Fruit of Conversion. Early in the morning, oppressed with the pangs of hunger, this man went to the forest and spent the day in the forest seeking his ox which was lost. Therefore I thought to myself, ‘If I preach the Law to this man while he is suffering from the pangs of hunger, he will not be able to comprehend it.’ Therefore was it that I did what I did. Monks, there is no affliction like the affliction of hunger.” So saying, he pronounced the following Stanza,
203. Hunger is the greatest of afflictions; the Aggregates of Being are the principal source of suffering;
If a man thoroughly understand this, he has attained Nibbāna, Supreme Happiness.
- Text: N iii. 261-264.
Biên tập trang: Tuệ Minh
Nguồn trích dẫn
- Bản Việt: Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli, Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā), quyển 4, NXB Tôn Giáo, 2011; bản số hoá trên theravada.vn. Chép nguyên văn bản dịch, chỉ trình bày lại cho dễ đọc.
- Bản Pāli: Dhammapada-aṭṭhakathā, Chaṭṭhasaṅgāyana Tipiṭaka, Viện Nghiên cứu Vipassana (VRI), tipitaka.org.
- Bản Anh: Eugene Watson Burlingame dịch, Buddhist Legends, Harvard Oriental Series 28–30, 1921 (thuộc phạm vi công cộng); bản số hoá do Ānandajoti Bhikkhu hiệu đính, ancient-buddhist-texts.net.
- Bản dịch tiếng Việt thuộc quyền của dịch giả và nơi ấn hành, được đăng để học Pháp, không thu phí. Nếu chủ sở hữu bản quyền yêu cầu, xin liên hệ Hoan Hỉ (0902 332 970) để chúng tôi điều chỉnh ngay.