Bốn tầng Thánh: từ Tu-đà-hoàn đến A-la-hán

Bốn đôi, tám bậc

Kinh Châu Báu nói về Tăng chúng Thánh như sau:

Tám vị bốn đôi này,
Được bậc thiện tán thán,
Chúng đệ tử Thiện Thệ,
Xứng đáng được cúng dường.
Bố thí các vị ấy,
Được kết quả to lớn.
Như vậy, nơi Tăng chúng,
Là châu báu thù diệu.
Mong với sự thật này,
Được sống chơn hạnh phúc.

Kinh Tập 2.1, kệ 6

Bốn đôi là bốn tầng; mỗi tầng gồm người đang ở đạo (magga) và người đã đạt quả (phala). Trong Vi Diệu Pháp, đây chính là 8 tâm siêu thế trong bảng 89 tâm.

Tầng thứ nhất: Tu-đà-hoàn, bậc Dự lưu

“Dự lưu” nghĩa là đã vào dòng. Tôn giả Sāriputta trả lời Đức Phật: dòng ấy chính là Thánh đạo tám ngành, và ai có đủ Thánh đạo tám ngành thì gọi là bậc Dự lưu (Tương Ưng Bộ 55.5, đoạn 2.3–3.3). Kinh Nhập Tức Xuất Tức mô tả: có những vị Tỷ-kheo “đã đoạn tận ba kiết sử, là bậc Dự Lưu, không còn đọa vào các cõi dữ, vững chắc, chắc chắn đi đến giác ngộ” (MN 118, đoạn 12.1).

Ba kiết sử ấy được Kinh Châu Báu nêu tên: “Cùng lúc thành tựu chánh kiến, vị ấy từ bỏ ba pháp: thân kiến, hoài nghi, và mọi sự chấp thủ giới cấm” (kệ 10). Và: những ai thấy rõ các Thánh đế, “dù sau đó còn nhiều phóng dật, cũng không còn tái sinh đến đời thứ tám” (kệ 9).

Tầng thứ hai: Tư-đà-hàm, bậc Nhất lai

Bậc này “đã đoạn tận ba kiết sử, làm cho tham, sân, si mỏng nhẹ, là bậc Nhất Lai, chỉ trở lại đời này một lần nữa rồi chấm dứt khổ” (MN 118, đoạn 11.1). Không có kiết sử mới nào được cắt, nhưng tham, sân, si đã mỏng đi rõ rệt.

Tầng thứ ba: A-na-hàm, bậc Bất lai

Bậc Bất lai “đã đoạn tận năm hạ phần kiết sử, được hóa sinh, nhập Niết-bàn tại đấy, không còn trở lại đời này” (MN 118, đoạn 10.1). Năm hạ phần gồm thêm tham dục và sân (Tăng Chi Bộ 10.13). Người không còn tham dục và sân thì không còn bị cõi dục giữ lại. Theo truyền thống chú giải, năm cõi Tịnh Cư (Suddhāvāsa) thuộc sắc giới là nơi chỉ các bậc Bất lai tái sinh. Tương Ưng Bộ 46.3 cũng kể quả Bất lai trong số lợi ích của việc tu bảy giác chi.

Tầng thứ tư: A-la-hán

Bậc A-la-hán “đã đoạn tận các lậu hoặc, đã sống đời phạm hạnh, đã làm xong việc cần làm, đã đặt gánh nặng xuống, đã đạt mục đích, đã đoạn tận kiết sử của sự hiện hữu, đã giải thoát nhờ chánh trí” (MN 118, đoạn 9.1). Năm thượng phần kiết sử, gồm sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh, đều đã đoạn. Đây là Niết-bàn ngay trong đời này. Bài mười kiết sử giải thích kỹ từng sợi dây.

Hiểu đúng về các tầng Thánh

Bốn tầng Thánh không phải danh hiệu để so sánh hay khoe. Kinh Châu Báu nói bậc thấy đạo, dù lỡ làm điều sai, cũng không thể che giấu điều ấy (kệ 12): dấu hiệu của Thánh là sự trung thực, không phải phép lạ. Bốn tầng cũng không chỉ dành cho người xuất gia: trong Trung Bộ 73, Đức Phật nói số cư sĩ tại gia mặc áo trắng, sống phạm hạnh, đã đoạn năm hạ phần kiết sử, tức đạt quả Bất lai, không chỉ một trăm hay năm trăm mà nhiều hơn thế (MN 73, đoạn 9.2–9.3).

Một ví dụ đời thường

Hãy hình dung một người học bơi. Lúc đầu bám thành hồ, sợ chìm. Đến một ngày, người ấy biết chắc mình nổi được: chưa bơi giỏi, nhưng không còn nghi ngờ nước sẽ nâng mình. Đó là hình ảnh gần đúng cho sự tin chắc không lay chuyển của bậc Dự lưu, người đã thấy và không còn hoài nghi con đường. Ví dụ chỉ để gợi cảm giác; sự chứng đắc thật thì sâu hơn nhiều.

Một gợi ý nhỏ

Tôn giả Sāriputta kể ra bốn yếu tố đưa đến dòng Thánh, và Đức Phật tán thành: thân cận người hiền, nghe Chánh pháp, tác ý như lý, thực hành đúng Pháp (Tương Ưng Bộ 55.5, đoạn 1.4–1.6). Bạn không cần tự hỏi mình đã chứng gì. Chỉ cần hỏi: tuần này mình đã nuôi yếu tố nào trong bốn yếu tố ấy?