Nói dối vì thiện ý: Phật dạy gì

Đứa bé ngậm hòn sỏi

Trong Kinh Vương tử Vô Úy, vương tử Vô Úy (Abhaya) được Ni-kiền-tử Nāṭaputta (Nigaṇṭha Nāṭaputta) xúi đến hỏi khó Đức Phật: Như Lai có nói những lời làm người khác không ưa, không thích không? Nếu Ngài nói có, thì Ngài có khác gì phàm phu? Nếu Ngài nói không, sao Ngài lại nói những lời khiến Đề-bà-đạt-đa (Devadatta) phật ý? Đức Phật đáp: “Về điều này, không thể trả lời một chiều” (MN 58, đoạn 6.2–6.3).

Lúc ấy vương tử đang bế đứa con nhỏ trên lòng. Đức Phật hỏi: nếu vì sơ ý mà đứa bé ngậm que củi hay hòn sỏi vào miệng, vương tử làm gì? Vương tử đáp: con sẽ lấy ra; nếu không lấy ra ngay được, con sẽ tay trái giữ đầu cháu, tay phải co ngón móc ra, dù có chảy máu. Vì sao? Vì con thương cháu (đoạn 7.1–7.8). Rồi Đức Phật nói:

—Cũng vậy, này Vương tử, lời nói nào Như Lai biết không như thật, không như chân, không tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác không ưa, không thích, thời Như Lai không nói lời nói ấy. Lời nói nào Như Lai biết là như thật, như chân, không tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác không ưa, không thích, thời Như Lai không nói lời nói ấy. Và lời nói nào Như Lai biết là như thật, như chân, tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác không ưa, không thích, Như Lai ở đây biết thời giải thích lời nói ấy.

Trung Bộ 58, đoạn 8.1–8.3

Kinh lặp lại ba trường hợp ấy cho những lời người nghe ưa thích, với cùng kết luận (đoạn 8.4–8.6). Lý do là “Như Lai có lòng thương đối với chúng sinh” (đoạn 8.8).

Đọc kỹ bảng sáu ô ấy

Bảng sáu trường hợp này trả lời thẳng câu hỏi về lời nói dối thiện ý. Lời không thật mà làm người ta vui, ô thứ tư, là lời Đức Phật không nói. Nhưng bảng ấy cũng cho thấy sự thật không phải là cây gậy. Lời thật mà vô ích thì không nói. Lời thật có ích mà khó nghe thì chờ đúng thời. Người giữ giới không bị đặt trước hai lối: nói dối hoặc làm tổn thương. Còn lối thứ ba: chọn điều thật nào để nói, và nói khi nào.

Luật tạng định nghĩa nói dối là lời nói của người “nhắm đến việc lừa dối”, như nói đã thấy điều chưa thấy, chưa thấy điều đã thấy (Luật tạng, Ưng đối trị 1, đoạn 2.1.1–2.1.2), và người phạm là người biết trước khi nói, trong khi nói và sau khi nói rằng mình đang nói sai (đoạn 2.2.2). Không phạm khi lỡ lời vì nói vội, hay định nói điều này mà nói nhầm điều khác (đoạn 2.7.1–2.7.7). Theo chú giải, nói dối hội đủ bốn yếu tố: điều không thật, ý muốn lừa dối, sự cố gắng nói ra, và người nghe hiểu được điều mình nói.

Vì sao Đức Phật nghiêm khắc cả với lời nói dối nhỏ

Đức Phật úp ngược chậu nước trước mặt Tôn giả La-hầu-la (Rāhula) và dạy: “Ai không biết hổ thẹn khi cố ý nói dối, Ta nói rằng không có điều ác nào mà người ấy không dám làm. Vì vậy, này Rāhula, ‘Con sẽ không nói dối, dù chỉ để đùa vui’: con hãy tự rèn luyện như vậy” (Trung Bộ 61, đoạn 7.9–7.11). Pháp Cú nhắc lại: “Kẻ đã làm trái một điều, là người hay nói dối, đã gạt bỏ đời sau, thì chẳng có điều ác nào không dám làm” (Pháp Cú, kệ 176). Lời nói dối nhỏ hôm nay làm cho lời nói dối lớn ngày mai dễ dàng hơn.

Kinh Dhammika dạy người cư sĩ: “Dù ở giữa hội chúng, ở giữa đám đông, hay chỉ một người với một người, cũng không nên nói dối; không bảo người khác nói dối, không tán thành người nói dối; hãy tránh mọi điều không thật” (Kinh Tập 2.14, kệ 23).

Áp dụng vào những tình huống khó

Thử hình dung một người con có mẹ vừa được chẩn đoán bệnh nặng. Cả nhà bàn giấu. Theo tinh thần kinh, người con không nhất thiết nói hết mọi con số trong buổi tối đầu tiên; đó là chờ đúng thời. Nhưng khi mẹ hỏi thẳng, anh không nói “mẹ không sao đâu”. Anh có thể nắm tay mẹ: “Bệnh của mẹ nặng, mẹ ạ. Bác sĩ nói còn nhiều cách chữa, và con sẽ ở bên mẹ.” Đó là điều thật, có ích, nói với lòng thương.

Với những chuyện nhỏ, như món quà bất ngờ, bạn có thể nói “bí mật, chờ đến tối nhé” thay vì “không có gì đâu”. Với bộ áo mới của bạn mình, có thể nói điều thật mà mình thích: “Màu này hợp với bạn đấy.” Trước khi nói, Đức Phật dạy hãy soi xét như soi gương: lời này có đưa đến hại mình, hại người, hay hại cả hai không (Trung Bộ 61, đoạn 12.1–12.2). Bài Chân thật Ba-la-mật nói thêm về đức tính này.

Một gợi ý nhỏ

Trong một tuần, bạn thử để ý những lời nói dối nhỏ “cho tiện” của mình: “em đang trên đường rồi”, “nhà có việc”. Mỗi khi bắt gặp, thử tìm một câu thật để nói thay. Pháp Cú dạy: “Hãy nói lời chân thật, đừng nổi giận” (kệ 224). Bạn sẽ ngạc nhiên vì hiếm khi thật sự cần đến một lời nói dối.