Nuôi con tuổi teen theo lời Phật dạy

Đứa trẻ hôm qua, người lớn ngày mai

Thử hình dung chị Mai có cậu con trai mười lăm tuổi. Tối nào cơm xong con cũng vào phòng đóng cửa, hỏi gì cũng “dạ, không có gì”. Một tối chị nhìn qua khe cửa thấy con cười với điện thoại, và chị chợt buồn vì đã lâu con không cười với mình như thế. Nhiều cha mẹ đang đứng đúng chỗ chị Mai đứng.

Kinh Công Ơn Cha Mẹ nói cha mẹ đã làm rất nhiều cho con: “sinh thành, nuôi dưỡng, và chỉ cho con thấy thế giới này” (Tăng Chi Bộ 2.33, đoạn 1.8). Tuổi teen là lúc con bắt đầu tự nhìn thế giới bằng mắt mình. Việc của cha mẹ đổi từ dắt tay sang đi bên cạnh.

Năm điều cha mẹ làm cho con

Trường Bộ 31 kể năm cách cha mẹ thương con: “ngăn con làm điều ác; giúp con đứng vững trong điều lành; cho con học nghề; lo cho con kết duyên với người xứng hợp; khi đến lúc thì giao lại gia tài cho con” (đoạn 28.4). Với tuổi teen, ba điều đầu rất cụ thể: ngăn con khỏi rượu, cờ bạc, bạn xấu; khen khi con làm điều tốt dù nhỏ; ủng hộ con theo đuổi điều con thích học. Điều thứ tư ngày nay có thể hiểu là trò chuyện với con về tình cảm lứa đôi một cách cởi mở, để con tìm đến cha mẹ khi bối rối, thay vì giấu.

Công ơn không tự động thành sự kính trọng

Ở cuối Trường Bộ 31 có một bài kệ rất đáng để cha mẹ đọc chậm:

Bố thí và ái ngữ,
Lợi hành bất cứ ai,
Đồng sự trong mọi việc,
Theo trường hợp xử sự.
Chính những nhiếp sự này,
Khiến thế giới xoay quanh,
Như bánh xe quay lăn,
Vòng theo trục xe chính.
Nhiếp sự này vắng mặt,
Không có mẹ hưởng thọ,
Hay không cha hưởng thọ,
Sự hiếu kính của con.

Trường Bộ 31, kệ 34.21–34.30

Kinh Bốn Nhiếp Pháp (Tăng Chi Bộ 4.32) gọi bốn điều này là bốn nhiếp pháp (saṅgahavatthu): “bố thí, lời ái ngữ, việc làm lợi ích, và sống hòa đồng như nhau” (đoạn 1.3), và cũng kết bằng lời nhắc rằng thiếu chúng thì cha mẹ không được con kính trọng (kệ 3). Áp vào tuổi teen: cho con thời gian của mình, không chỉ tiền tiêu vặt; nói với con bằng giọng mình muốn con dùng để nói với mình; giúp con việc con thật sự cần, như ôn bài khó hay sửa chiếc xe đạp; và giữ lời, không hôm nay nói một đằng, mai làm một nẻo. Kinh ví những điều ấy như cái chốt giữ bánh xe; thiếu nó, cỗ xe gia đình dễ văng bánh ở khúc cua tuổi dậy thì.

Tấm gương của La-hầu-la

Đức Phật hỏi La-hầu-la (Rāhula): “cái gương dùng để làm gì?” “Bạch Thế Tôn, để soi lại chính mình.” Ngài dạy: phải “soi xét đi soi xét lại rồi mới làm một việc bằng thân… bằng lời… bằng ý” (Trung Bộ 61, đoạn 8.1–8.4). Theo Chú giải Trung Bộ, bài kinh này được nói khi La-hầu-la còn là một chú sa-di bảy tuổi. Đức Phật không dạy con bằng hình phạt mà bằng một câu hỏi và một đồ vật quen thuộc. Ngài còn dạy: nếu việc đã làm gây hại, hãy thú nhận với bậc thầy hay bạn đồng tu có trí, nói ra, rồi giữ gìn trong tương lai (đoạn 11.6–11.7).

Con tuổi teen học điều này tốt nhất qua cha mẹ. Tăng Chi Bộ 3.31 gọi cha mẹ là “những người thầy đầu tiên” của con (đoạn 1.5). Lần tới, khi bạn lỡ quát con oan, hãy nói: “Lúc nãy mẹ sai, mẹ xin lỗi.” Câu ấy dạy con soi gương nhiều hơn mười bài giảng.

Bạn bè và chiếc điện thoại

Trường Bộ 31 kể bốn hạng giả làm bạn, trong đó có “kẻ bạn bè trong đường hư hỏng”, chỉ làm bạn khi ta rượu chè, rong chơi, cờ bạc (đoạn 19.2), và bốn hạng bạn tốt bụng: người hay giúp đỡ, người chung vui chung khổ, người khuyên điều lợi ích, người có lòng thương (đoạn 21.2). Thay vì cấm đoán, hãy cùng con đọc đoạn này và hỏi: “Theo con, bạn nào của con thuộc hạng nào?” Một đứa trẻ tự nhận ra bạn xấu sẽ tránh xa bền hơn một đứa bị cấm. Bài Nghiện điện thoại có gợi ý đặt quy tắc chung cho cả nhà, kể cả cha mẹ.

Khi con gặp chuyện lớn

Nếu con buồn bã kéo dài, bỏ ăn, bỏ học, tự làm đau mình, hay nói những câu như “con không muốn sống nữa”, đừng xem nhẹ và đừng chỉ khuyên con tụng kinh. Hãy ở bên con, liên hệ thầy cô, chuyên gia tâm lý hay bác sĩ ngay. Thực hành Pháp và sự giúp đỡ chuyên môn đi cùng nhau.

Một gợi ý nhỏ

Tuần này, mỗi ngày dành mười lăm phút ở bên con mà không hỏi chuyện điểm số: cùng nấu một món, cùng đi bộ, hay chỉ ngồi nghe con kể về một bài hát con thích. Đó là “bố thí” thời gian và “ái ngữ” của bốn nhiếp pháp. Bài Dạy con theo lời Phật có thêm những gợi ý cho các lứa tuổi nhỏ hơn.