Phật đản là ngày gì? Vesak theo Nam truyền

Tóm lại: Phật đản (chữ “đản” nghĩa là sinh ra) là ngày kỷ niệm Đức Phật ra đời. Theo truyền thống Phật giáo, lễ này gọi là Vesak, vào ngày trăng tròn của tháng Vesākha, và kỷ niệm cả ba việc: đản sinh, thành đạo, nhập Niết-bàn. Đó là lịch lễ truyền thống: trong hai bài kinh bài này dẫn (DN 16 và MN 123), người viết không thấy ghi tháng hay ngày trăng nào. Điều DN 16 nói rõ là có bốn nơi đáng đến, mỗi nơi gắn với một việc (DN 16:5.8), và cách cúng dường tối thượng là sống đúng Pháp (DN 16:5.3.9).

Phần truyền thống: Vesak và ngày trăng tròn

Theo truyền thống Phật giáo, Vesak là ngày trăng tròn của tháng Năm, được xem là ngày thiêng nhất của Phật tử, kỷ niệm Đức Phật đản sinh, thành đạo và nhập diệt. Đây là cách trình bày của Liên Hợp Quốc trên trang giới thiệu Ngày Vesak; năm 1999, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ra nghị quyết 54/115 công nhận ngày này trên bình diện quốc tế. “Vesak” là cách đọc theo Pāli của tên tháng Vesākha. Người viết chưa đối chiếu với chú giải Pāli, nên đây là lịch lễ, không phải lời kinh. Nơi bạn sinh hoạt sẽ theo thông báo của chùa hoặc Tăng đoàn.

Phần lời kinh: bốn nơi, mỗi nơi một việc

Trong Kinh Đại Bát-niết-bàn (DN 16), Đức Phật nói với Tôn giả Ānanda rằng có bốn nơi đáng được người có lòng tin chiêm ngưỡng. Người có lòng tin sẽ đến với niềm suy tư: “Đây là chỗ Như Lai đản sanh”, “Đây là chỗ Như Lai chứng ngộ vô thượng Chánh Đẳng Chánh Giác”, “Đây là chỗ Như Lai chuyển Pháp luân vô thượng”, “Đây là chỗ Như Lai diệt độ, nhập Vô dư y Niết-bàn” (DN 16:5.8.9; Pāli: idha tathāgato jāto’tipi, ‘idha tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho’tipi, ‘idha tathāgatena anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavattitan’tipi, ‘idha tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’tipi). Đoạn kinh này nói về bốn nơi, mỗi nơi gắn với một việc: sinh ra, giác ngộ, chuyển Pháp luân, nhập Niết-bàn. Tên các nơi ấy có trong bài Bốn thánh tích, nơi DN 16 được bàn kỹ hơn.

Người viết đã dò bằng máy các chữ Vesākha, trăng tròn và rằm trong bản DN 16 và MN 123 trên SuttaCentral và không thấy chữ nào. Vì vậy, theo cách đọc của người viết, việc gom ba biến cố vào một ngày trăng tròn không nằm trong hai bài kinh này. Đoạn DN 16 chỉ nói đến nơi chốn.

Kinh nói gì về lúc Bồ-tát ra đời

Kinh Hy Hữu Vị Tằng Hữu Pháp (MN 123) là bài Tôn giả Ānanda thuật lại những điều ông nghe từ Đức Phật về lúc Bồ-tát thọ thai và đản sanh. Bài có nhiều chi tiết siêu phàm mà Hỏi đáp này không bàn, vì câu hỏi ở đây là về ngày lễ. Một chi tiết trong bài, về người mẹ: kinh kể rằng, qua lời Ānanda thuật lại, “Sau khi sanh Bồ-tát bảy ngày, này Ānanda, mẹ Bồ-tát mệnh chung và sanh lên cõi trời Đâu suất” (MN 123:13.2; Pāli: sattāhajāte, ānanda, bodhisatte bodhisattamātā kālaṁ karoti, tusitaṁ kāyaṁ upapajjatī’ti).

Đón Phật đản theo lời kinh

Ngay trong DN 16, Đức Phật nói về cách tôn kính Ngài: “Này Ānanda, nếu có Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ni, cư sĩ nam hay cư sĩ nữ nào thành tựu Chánh pháp và Tùy pháp, sống chơn chánh trong Chánh pháp, hành trì đúng Chánh pháp, thời người ấy kính trọng, tôn sùng, đảnh lễ, cúng dường Như Lai với sự cúng dường tối thượng” (DN 16:5.3.9; Pāli: Yo kho, ānanda, bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tathāgataṁ sakkaroti garuṁ karoti māneti pūjeti apaciyati, paramāya pūjāya). Phần bối cảnh quanh đoạn này đã có trong bài Bốn thánh tích.

Theo cách đọc của người viết, ngày Phật đản đẹp nhất là ngày ta chọn một điều trong Pháp để làm cho đúng, như giữ năm giới, chứ không chỉ trang hoàng hay dâng hoa.

Một gợi ý nhỏ

Đây là gợi ý của người viết, ngoài lời kinh. Trước ngày lễ, chọn một giới trong năm giới mà tuần qua bạn giữ chưa tốt. Ghi lại, giữ đúng trong bảy ngày, rồi hôm Phật đản hãy nhớ xem mình đã làm được gì.

Hỏi nhanh