52 tâm sở: những yếu tố đi cùng tâm theo Vi Diệu Pháp

Tâm và tâm sở

Trong Vi Diệu Pháp, tâm (citta) là cái biết đối tượng, còn tâm sở là những yếu tố đi kèm làm cho cái biết ấy có màu sắc riêng. Theo cách trình bày của Abhidhammatthasaṅgaha, tâm sở có bốn đặc điểm: sinh cùng với tâm, diệt cùng với tâm, cùng một đối tượng, cùng nương một căn. Hình ảnh dễ nhớ: tâm như nước, tâm sở như những vị pha vào, nước vẫn là nước nhưng hôm nay ngọt, mai đắng.

Ý niệm này đã có mầm trong kinh. Khi giải thích danh sắc trong duyên khởi, Đức Phật dạy: “Thọ, tưởng, tư, xúc, tác ý: đây gọi là danh” (Tương Ưng Bộ 12.2, đoạn 11.2–11.3). Năm yếu tố này đều có mặt trong nhóm bảy tâm sở biến hành của Vi Diệu Pháp.

Bộ Pháp Tụ liệt kê thế nào

Bộ Pháp Tụ không viết sẵn danh sách 52. Với loại tâm thiện dục giới thứ nhất, bộ luận nói rằng vào lúc ấy “có xúc, có thọ, có tưởng, có tư, có tâm”, rồi kể tiếp tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm, các căn, các chi đạo, các lực, vô tham, vô sân, vô si, tàm, quý, sáu cặp khinh an và các tính chất của thân tâm, niệm, tỉnh giác, chỉ, quán, sách tấn, bất loạn (Ds 2.1.1, đoạn 2.1–12.1). Đếm các tên gọi ấy được 56, kể cả chính tâm, và có những tên chỉ cùng một pháp nhìn từ góc khác, như tuệ căn và vô si. Cuối danh sách còn có câu: “hoặc vào lúc ấy còn có những pháp vô sắc khác do duyên mà sinh” (đoạn 13.1). Theo chú giải Atthasālinī, câu ấy bao gồm những pháp như dục, thắng giải, tác ý, hành xả, bi, tùy hỷ và ba tiết chế. Các nhà luận về sau gom những tên trùng, thêm những pháp ấy, và đi đến con số 52 cho mọi loại tâm, như Abhidhammatthasaṅgaha trình bày.

Ba nhóm, 52 tâm sở

13 tâm sở tợ tha (aññasamāna), tức trung tính, đi với tâm nào thì mang tính chất của tâm ấy:

• 7 biến hành, có mặt trong mọi tâm: xúc, thọ, tưởng, tư, nhất tâm, mạng quyền, tác ý.
• 6 biệt cảnh, có mặt ở một số tâm: tầm, tứ, thắng giải, tinh tấn, hỷ, dục (ý muốn làm).

14 tâm sở bất thiện: si, vô tàm, vô quý, trạo cử; tham, tà kiến, mạn; sân, tật đố, xan lẫn (bỏn xẻn), hối hận; hôn trầm, thụy miên; hoài nghi.

25 tâm sở tịnh hảo:

• 19 tịnh hảo biến hành: tín, niệm, tàm, quý, vô tham, vô sân, hành xả (trung bình), và sáu cặp tâm sở của thân và tâm: an tịnh, nhẹ nhàng, mềm mại, thích nghi, thuần thục, ngay thẳng (12 tâm sở).
• 3 tiết chế: chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng.
• 2 vô lượng: bi và tùy hỷ.
• 1 tuệ quyền.

Cộng lại: 7 + 6 + 14 + 19 + 3 + 2 + 1 = 52. Bạn có thể thắc mắc tâm từ ở đâu. Theo chú giải và Abhidhammatthasaṅgaha, tâm từ chính là tâm sở vô sân hướng về chúng sinh, và tâm xả vô lượng là hành xả, nên không đếm riêng.

Một ví dụ đời thường

Trong buổi họp, một đồng nghiệp chê bản báo cáo của bạn. Ngay khoảnh khắc nghe, đã có xúc, thọ (khó chịu), tưởng (nhận ra giọng chê), tư (ý muốn đáp lại), tác ý. Nếu tiếp theo là sân, có thể kèm mạn (“mình đâu có kém”), thậm chí tật đố nếu người ấy vừa được khen. Nhưng cũng có thể là niệm, tàm, quý và vô sân: bạn nghe hết, cảm ơn, rồi sửa. Cùng một tiếng nói, nhóm tâm sở khác nhau làm thành hai con người khác nhau. Đây là ví dụ để dễ hình dung, không phải phân tích chính xác từng sát-na theo sách luận.

Liên hệ với thực hành

Kinh Niệm Xứ dạy biết rõ khi trong tâm có tham dục, có sân hận, có hôn trầm thụy miên, có trạo cử hối hận, có hoài nghi, và biết khi chúng không có (MN 10, đoạn 36.4–36.8). Năm triền cái ấy gần như trùng với tên các tâm sở bất thiện: tham, sân, hôn trầm, thụy miên, trạo cử, hối hận, hoài nghi. Đó là quán pháp. Bảng 52 tâm sở giống tấm bản đồ chi tiết hơn của cùng vùng đất ấy. Ba tâm sở tiết chế cũng cho thấy chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng của Bát chánh đạo không chỉ là hành vi bên ngoài, mà là những phẩm chất có mặt trong tâm lúc ta kiềm chế điều sai. Nếu chưa đọc, bạn có thể xem bài 89 tâm trước. Vài tâm sở bất thiện như mạn, trạo cử, hoài nghi cũng có mặt trong danh sách mười kiết sử, và bảy tâm sở biến hành nối với chi danh sắc của thập nhị nhân duyên.

Một gợi ý nhỏ

Lần tới khi thấy mình bực, bạn thử hỏi nhẹ: lúc này có những “vị” gì trong tâm? Chỉ có sân, hay còn mạn, còn ganh? Gọi đúng tên một tâm sở là đã đứng ra ngoài nó một bước. Và đừng quên tìm cả những tâm sở tốt đang có mặt, như chút chánh niệm vừa giúp bạn nhận ra.