28 sắc pháp: thân và thế giới vật chất qua cái nhìn của Vi Diệu Pháp

Sắc trong kinh

Khi giải thích danh sắc, Đức Phật dạy: “Bốn đại chủng và sắc nương vào bốn đại chủng: đây gọi là sắc” (Tương Ưng Bộ 12.2, đoạn 11.4–11.5). Trong Kinh Bọt Nước, Ngài ví: “Sắc như khối bọt nước” (Tương Ưng Bộ 22.95, kệ ở đoạn 9.1). Một khối bọt trôi trên sông Hằng, nhìn kỹ thì thấy rỗng, không có lõi (đoạn 2.1–2.2). Và trong Kinh Vô Ngã Tướng, sắc là uẩn đầu tiên được thấy là vô thường, khổ, vô ngã. Vi Diệu Pháp lấy chính định nghĩa ấy làm điểm xuất phát.

Bộ Pháp Tụ liệt kê những gì

Phần sắc của Bộ Pháp Tụ mở đầu giống kinh: “Thế nào là tất cả sắc? Bốn đại chủng và sắc nương vào bốn đại chủng” (Ds 2.2.2, đoạn 1.1–1.2). Rồi bộ luận kể ra các sắc y sinh: nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ; sắc xứ, thanh xứ, hương xứ, vị xứ; nữ quyền, nam quyền, mạng quyền; thân biểu tri, khẩu biểu tri; hư không giới; tính nhẹ, tính mềm, tính thích nghi của sắc; sự tích tập, sự tiếp nối, sự già, sự vô thường của sắc; và đoàn thực (Ds 2.2.3, đoạn 2.2). Đếm lại được 23.

Một chi tiết hay: xúc xứ không có trong danh sách y sinh. Bộ luận xếp xúc xứ và thủy giới vào nhóm sắc “không phải y sinh” (Ds 2.2.3, đoạn 53.1–53.2), rồi giải thích xúc xứ chính là “địa giới, hỏa giới, phong giới”, được cảm nhận như cứng, mềm, trơn, nhám, dễ chịu, khó chịu, nặng, nhẹ (đoạn 54.1–54.2). Thủy giới không nằm trong xúc xứ; theo chú giải, nó không chạm được mà chỉ được biết bằng ý.

Từ 27 đến 28

4 đại chủng cộng 23 sắc y sinh là 27. Truyền thống chú giải, dựa trên những đoạn trong Bộ Vị Trí (Paṭṭhāna) nói đến một sắc làm chỗ nương cho ý giới và ý thức giới, xác định thêm ý vật (hadayavatthu) làm chỗ nương của ý thức. Từ đó có con số 28 trong Abhidhammatthasaṅgaha. Cần nói rõ: tên ý vật không có trong danh sách của Bộ Pháp Tụ, đây là cách hệ thống hóa của truyền thống luận giải.

Hai nhóm: 18 và 10

Abhidhammatthasaṅgaha chia 28 sắc thành hai nhóm:

• 18 sắc thành tựu, có tự tính riêng: 4 đại chủng; 5 sắc thần kinh (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân); 4 sắc cảnh giới (sắc, thanh, hương, vị); 2 sắc tính (nữ, nam); 1 ý vật; 1 mạng quyền; 1 đoàn thực.
• 10 sắc phi thành tựu, là phương diện hay giới hạn của sắc: 1 hư không (khoảng phân cách); 2 biểu tri (thân, khẩu); 3 sắc biến hóa (nhẹ, mềm, thích nghi); 4 tướng (tích tập, tiếp nối, già, vô thường).

18 + 10 = 28. Theo chú giải, bốn đại chủng được hiểu là bốn tính chất: đất là cứng hay mềm, nước là kết dính, lửa là nóng lạnh, gió là căng đẩy và chuyển động.

Một ví dụ đời thường

Bạn cầm ly trà nóng. Tay cảm thấy cứng của thành ly (đất), nóng của trà (lửa), lực ép khi nắm (gió). Tính kết dính giữ nước trà thành khối (nước) thì tay không chạm được, chỉ hiểu ra bằng ý. Mắt thấy màu, mũi ngửi hương, lưỡi nếm vị. Tất cả chỉ là những tính chất sinh, già, diệt. Ly trà nguội dần trước mặt bạn chính là “sự già, sự vô thường của sắc” mà Bộ Pháp Tụ nói tới. Ví dụ này để dễ hình dung, không thay cho định nghĩa của sách luận.

Thấy sắc để buông

Kinh Niệm Xứ dạy quán thân theo bốn giới: trong thân này có địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới (Trung Bộ 10). Bảng 28 sắc pháp là cách nhìn kỹ hơn cùng một sự thật: không có “cái tôi” nào nằm trong những tính chất ấy. Khi thấy như vậy, nỗi lo về già, về bệnh vẫn còn, nhưng bớt nặng hơn. Bạn có thể đọc tiếp bài năm uẩn, 89 tâm và 52 tâm sở để thấy phần danh đi cùng phần sắc.

Một gợi ý nhỏ

Khi rửa chén tối nay, bạn thử để ý: nước mát hay ấm, chén cứng hay trơn, tay chuyển động. Chỉ biết tính chất, không cần kể chuyện. Vài phút như vậy là một bài quán sắc nhỏ, rất gần với lời dạy của Đức Phật.