89 tâm và 121 tâm: cách Vi Diệu Pháp phân loại các loại tâm

Tâm trong Vi Diệu Pháp là gì

Trong kinh, các chữ tâm, ý, thức thường được dùng gần như thay cho nhau. Tạng Luận đi theo một hướng khác: nhìn đời sống tinh thần như một chuỗi những khoảnh khắc tâm rất ngắn nối nhau, và mỗi khoảnh khắc là một cái biết đối tượng, đi kèm một nhóm tâm sở. Tâm ở đây không phải một cái “tôi” đứng sau mọi kinh nghiệm, mà chỉ là sự biết, sinh rồi diệt.

Bộ Pháp Tụ, bộ đầu tiên của Tạng Luận, mở đầu bằng ba nhóm lớn mà mọi pháp đều thuộc về:

“Các pháp thiện. Các pháp bất thiện. Các pháp vô ký.”

Dhammasaṅgaṇī, Ds 1.1, đoạn 1.1–3.1

Rồi phần phân tích tâm bắt đầu với loại tâm thiện thứ nhất: “Thế nào là các pháp thiện? Vào lúc nào một tâm thiện thuộc dục giới sinh khởi, câu hữu với hỷ, tương ưng với trí, lấy sắc làm đối tượng, hay tiếng, hay hương, hay vị, hay xúc, hay pháp… vào lúc ấy…” (Ds 2.1.1, đoạn 1.1–1.2). Cứ như thế, bộ luận đi qua từng loại tâm một.

Con số 89 được đếm thế nào

Bộ Pháp Tụ phân tích rất chi tiết nhưng không tự ghi con số 89. Cách gom lại thành 89 loại là của Abhidhammatthasaṅgaha, cẩm nang ngắn do Ācariya Anuruddha soạn nhiều thế kỷ sau thời ngài Buddhaghosa, nay là sách nhập môn phổ biến nhất của Vi Diệu Pháp. Theo sách ấy:

• 54 tâm dục giới: 12 tâm bất thiện (8 tâm có tham, 2 tâm có sân, 2 tâm có si); 18 tâm vô nhân (7 tâm quả bất thiện, 8 tâm quả thiện vô nhân, 3 tâm duy tác vô nhân); 24 tâm tịnh hảo dục giới (8 tâm thiện, 8 tâm quả, 8 tâm duy tác).
• 15 tâm sắc giới: năm bậc thiền, mỗi bậc có tâm thiện, tâm quả và tâm duy tác.
• 12 tâm vô sắc giới: bốn tầng vô sắc, mỗi tầng cũng có thiện, quả, duy tác.
• 8 tâm siêu thế: bốn tâm đạo và bốn tâm quả, ứng với bốn tầng Thánh.

Cộng lại: 54 + 15 + 12 + 8 = 89. Chữ “duy tác” (kiriya) chỉ những tâm chỉ làm phận sự mà không tạo nghiệp và cũng không phải quả của nghiệp. Ba tâm duy tác vô nhân có ở mọi người; còn các tâm duy tác tịnh hảo và duy tác thiền là tâm của bậc A-la-hán, chẳng hạn khi Ngài làm việc thiện mà không còn gieo nghiệp mới.

Vì sao lại có 121

Trong kinh, thiền thường được dạy thành bốn bậc. Tạng Luận có thêm một cách chia năm bậc, vì tách tầm và tứ ra hai bước. Dấu vết của cách chia này có ngay trong mẫu đề Bộ Pháp Tụ, nơi có nhóm “các pháp không tầm, chỉ có tứ” (Ds 1.1, đoạn 17.1). Theo cách trình bày của Abhidhammatthasaṅgaha, tâm đạo và tâm quả có thể sinh cùng một trong năm bậc thiền ấy, nên 8 tâm siêu thế khi đếm chi tiết thành 8 × 5 = 40. Bỏ 8 cũ, thêm 40 mới: 89 − 8 + 40 = 121. Hai con số không mâu thuẫn, chỉ là đếm gộp hay đếm chi tiết.

Tám tâm thiện dục giới: một ví dụ dễ hiểu

Tám tâm thiện dục giới được chia theo ba tiêu chí: thọ đi kèm là hỷ hay xả; có trí hiểu biết hay không; tự khởi hay cần được nhắc. Hai nhân hai nhân hai thành tám. Thử hình dung: sáng nay bạn thấy một cụ già bán vé số, bạn vui vẻ mua giúp một tờ, hiểu rằng cho đi là điều tốt, và tự mình muốn làm. Đó là tâm thiện câu hữu với hỷ, tương ưng với trí, tự khởi. Hôm khác, bạn hơi mệt, bạn bè nhắc mới mua, lòng bình thường, không nghĩ gì nhiều. Vẫn là tâm thiện, nhưng thuộc một loại khác. Ví dụ này để dễ hình dung, còn định nghĩa chính xác thuộc về sách luận.

Học con số để làm gì

Bảng 89 tâm không phải để thuộc lòng cho đủ. Giá trị của nó là giúp ta thấy tâm chỉ là những tiến trình có điều kiện, không có chủ nhân cố định. Điều này đi cùng hướng với lời kinh dạy thấy các uẩn, kể cả thức, là “không phải của tôi, không phải là tôi” (Tương Ưng Bộ 22.59). Kinh Niệm Xứ dạy một cách thực hành rất giản dị: “tâm có tham, vị Tỷ-kheo biết: tâm có tham” (MN 10, đoạn 34.2). Vi Diệu Pháp giống như tấm bản đồ chi tiết cho chính việc nhận biết ấy. Bài 52 tâm sở, 28 sắc pháp và Tạng Luận là gì giúp bạn đi tiếp.

Một gợi ý nhỏ

Hôm nay, khi làm một việc tốt nhỏ, bạn thử dừng một hơi thở và nhận ra: lúc này lòng vui hay bình thản, mình hiểu việc mình làm hay chỉ làm theo thói quen, mình tự muốn hay được nhắc. Không cần gọi tên đúng sách. Chỉ cần thấy tâm rõ hơn một chút, bạn đã dùng Vi Diệu Pháp đúng mục đích.