Vô ngã thì ai tái sinh

Câu hỏi đã có từ thời Đức Phật

Bài Vô ngã là gì đã giải thích: năm uẩn không phải là tự ngã, vì chúng vô thường, khổ, và không theo ý ta sai khiến (SN 22.59, đoạn 2.1–2.5 và 6.1–6.8). Đọc xong, nhiều người hỏi ngay: vậy ai làm, ai chịu quả, ai tái sinh? Tương Ưng Bộ 12.46 ghi lại đúng câu hỏi ấy từ một vị Bà-la-môn:

—Thưa Tôn giả Gotama, có phải người hành động là người cảm thọ? —Này Bà-la-môn, người hành động là người cảm thọ, ấy là một cực đoan. —Thưa Tôn giả Gotama, có phải người hành động khác, người cảm thọ khác? —Người hành động khác, và người cảm thọ khác, ấy là cực đoan thứ hai. Này Bà-la-môn, từ bỏ hai cực đoan ấy, Như Lai thuyết pháp theo trung đạo.

Tương Ưng Bộ 12.46, đoạn 2.1–3.3

Con đường ở giữa ấy là duyên khởi: do vô minh làm duyên mà có các hành, do các hành làm duyên mà có thức… như vậy là sự sinh khởi của toàn bộ khối khổ này; và do vô minh chấm dứt hoàn toàn nên các hành chấm dứt… như vậy là sự chấm dứt của toàn bộ khối khổ (đoạn 3.4–3.9).

Vì sao cả hai câu trả lời đều lệch

Tương Ưng Bộ 12.17 giải thích thêm khi đạo sĩ lõa thể Ca-diếp (Kassapa) hỏi khổ do mình làm hay do người khác làm. Đức Phật nói: cho rằng người làm và người cảm nhận là một, tức là có một cái gì tồn tại từ đầu, là rơi vào thường kiến; cho rằng người làm là một, người cảm nhận là khác, là rơi vào đoạn kiến (SN 12.17, đoạn 5.1–5.3). Thường kiến (sassata) tưởng có một linh hồn bất biến mang nghiệp đi từ đời này sang đời khác. Đoạn kiến (uccheda) tưởng chết là hết, việc mình làm không dính dáng gì đến ai sau này.

Kinh Kaccānagotta nói cùng ý ấy ở tầm rộng hơn: “‘Mọi thứ đều hiện hữu’: đó là một thái cực. ‘Mọi thứ đều không hiện hữu’: đó là thái cực thứ hai. Này Ca-chiên-diên, không đi theo hai thái cực ấy, Như Lai dạy Pháp theo con đường ở giữa” (SN 12.15, đoạn 3.1–3.3).

Hỏi “của ai” là hỏi chưa đúng chỗ

Tương Ưng Bộ 12.35 còn đi xa hơn. Một vị Tỷ-kheo hỏi: “Bạch Thế Tôn, già chết là gì, và già chết này là của ai?” Đức Phật đáp: “Câu hỏi không đúng cách” (SN 12.35, đoạn 1.6–1.7). Hỏi “của ai” là đã ngầm đặt sẵn một ông chủ đứng phía sau. Ngài chỉ nói: do sinh làm duyên mà có già chết (đoạn 1.11), và lặp lại như vậy cho sinh, cho hữu, cho các hành. Khi vô minh phai nhạt và chấm dứt, mọi câu hỏi kiểu “cái này là của ai” bị cắt tận gốc, như cây thốt nốt bị chặt ngọn (đoạn 5.1–5.3).

Tỷ-kheo Sāti và cái thức “đi luân hồi”

Ngay trong Tăng chúng cũng có người hiểu sai. Trung Bộ 38 kể Tỷ-kheo Sāti cho rằng: “Theo tôi hiểu Pháp Đức Thế Tôn dạy, chính cái thức này, không phải cái khác, trôi lăn và luân chuyển” (MN 38, đoạn 2.2). Khi Đức Phật hỏi thức ấy là gì, Sāti thưa: đó là cái nói, cái biết, cái cảm nhận quả của nghiệp thiện ác ở nơi này nơi kia (đoạn 5.10–5.11). Đức Phật quở rất nặng, vì Ngài đã nhiều lần dạy thức do duyên mà sinh, ngoài duyên ra thì thức không sinh khởi (đoạn 5.12–5.13).

Ngài giải thích bằng hình ảnh ngọn lửa: lửa cháy nhờ củi thì gọi là lửa củi, cháy nhờ cỏ thì gọi là lửa cỏ; cũng vậy, thức sinh lên nhờ mắt và sắc thì gọi là nhãn thức, nhờ tai và tiếng thì gọi là nhĩ thức (đoạn 8.1–8.13). Không có ngọn lửa nằm sẵn đâu đó rồi đi tìm củi. Thức cũng không phải một hành khách đổi xe qua các đời.

Vậy cái gì nối đời này với đời sau

Kinh trả lời bằng duyên khởi: chừng nào còn vô minh và ái, dòng nhân duyên còn tiếp nối, và nghiệp đã làm là một trong những duyên của dòng ấy. Các bài Thập nhị nhân duyên và Luân hồi là gì trình bày chi tiết. Thử hình dung một cây nến sắp tàn được dùng để mồi sang cây nến mới. Ngọn lửa mới không phải ngọn lửa cũ dọn nhà sang, nhưng cũng không phải không liên quan: không có ngọn lửa cũ thì không có ngọn lửa mới. Đây chỉ là ví dụ để dễ hình dung, không phải lời kinh, nhưng nó đi cùng hướng với MN 38 và SN 12.46.

Vì không có một “người khác hoàn toàn” nhận quả, trách nhiệm vẫn còn nguyên. Kinh Tiểu Nghiệp Phân Biệt dùng lối nói thông thường: “chúng sinh là chủ của nghiệp mình, là người thừa hưởng nghiệp mình” (MN 135, đoạn 4.1). Đức Phật dùng chữ “chủ”, chữ “người” như mọi người vẫn nói, nhưng không coi đó là một tự ngã thật có. Hiểu như vậy, ta vừa không sợ “mất mình”, vừa không thể phủi tay với việc mình làm.

Một gợi ý nhỏ

Khi một cơn giận khởi lên, bạn thử đổi câu hỏi “tại sao tôi giận” thành “cơn giận này sinh lên do duyên gì?”. Thấy được duyên, bạn sẽ thấy cơn giận cũng chỉ là một ngọn lửa đang cháy nhờ củi, và có thể thôi không bỏ thêm củi.