Kinh Người Nhiệt Tâm

Trước khi đọc kinh

Kinh Người Nhiệt Tâm thuộc Phật Thuyết Như Vậy, một tập kinh ngắn trong Tiểu Bộ của kinh Nikāya, tức năm bộ kinh gốc bằng tiếng Pāli, ngôn ngữ gốc của kinh. Kinh nói với các Tỷ-kheo, tức các vị xuất gia theo Phật, và nêu một cặp phẩm chất đối lập nhau một cách trực tiếp. Kinh mở đầu bằng lời kể lại điều Thế Tôn đã nói, rồi nêu hai trường hợp đối lập, và kết bằng bài kệ mô tả hai hạng Tỷ-kheo.

Cấu trúc của kinh đi từ văn xuôi sang kệ. Phần văn xuôi ở đoạn 1.1 đến 2.4 nêu hai trường hợp: không nhiệt tình và không sợ hãi thì không chứng được, còn có nhiệt tình và có sợ hãi thì chứng được. Phần kệ ở đoạn 3.1 đến 4.4 mô tả hạng Tỷ-kheo biếng nhác, nhiều hôn trầm thụy miên, không biết xấu hổ và không có lòng tôn kính, rồi mô tả hạng Tỷ-kheo giữ chánh niệm, tu thiền định và không phóng dật.

Theo cách đọc của người viết, không phải câu trong kinh, cặp nhiệt tình và sợ hãi ở đây không phải là sự nôn nóng hay nỗi lo sợ thông thường mà là sự tinh cần bền bỉ đi cùng với sự dè dặt trước điều xấu.

Giải nghĩa ngắn

Kinh nêu hai trường hợp đối lập nhau hoàn toàn. Trường hợp thứ nhất là Tỷ-kheo không có nhiệt tình và không có sợ hãi thì không thể chứng được Chánh giác, không chứng được Niết-bàn và không chứng được vô thượng an ổn khỏi các khổ ách. Trường hợp thứ hai là Tỷ-kheo có nhiệt tình và có sợ hãi thì có thể chứng được cả ba điều ấy.

Bài kệ mô tả hạng Tỷ-kheo thứ nhất bằng nhiều nét: biếng nhác, không tinh cần, nhiều hôn trầm thụy miên, không biết xấu hổ và không có lòng tôn kính. Theo cách đọc của người viết, không phải câu trong kinh, các nét này đi chung với nhau vì một tâm lười biếng thì khó giữ được sự dè dặt, và một tâm không dè dặt thì càng dễ buông thả.

Bài kệ mô tả hạng Tỷ-kheo thứ hai bằng những nét đối lập: giữ chánh niệm, thông minh, tu thiền định, nhiệt tình, biết sợ hãi và không phóng dật. Theo cách đọc của người viết, không phải câu trong kinh, chánh niệm và thiền định ở đây là nền tảng giữ cho nhiệt tình không trở thành nôn nóng, và sự sợ hãi giữ cho tinh cần không trở thành liều lĩnh.

Ví dụ của người viết, không phải chuyện trong kinh (không phải lời kinh): chị Lan học một kỹ năng mới, những tuần đầu chị tập đều đặn mỗi ngày và dè dặt không nhận việc vượt sức, nhờ vậy chị tiến bộ chậm mà chắc, khác hẳn những lần trước chị hăng hái vài hôm rồi bỏ dở.

Bài kệ kết bằng hình ảnh người chặt đứt kiết sử sanh và già rồi ngay ở đây đạt Chánh Đẳng Giác vô thượng. Theo cách đọc của người viết, không phải câu trong kinh, chữ ngay ở đây nhắc rằng quả của sự tinh cần không phải là chuyện chỉ thuộc về đời sau xa xôi mà bắt đầu từ chính đời sống hiện tại.

Có nhiệt tình và biết sợ hãi điều xấu thì con đường chứng ngộ mới mở ra, còn thiếu hai phẩm chất ấy thì con đường ấy đóng lại.