Kinh Tàm
Hiri Sutta
Còn gọi là: Kinh Hổ Thẹn, Kinh Tập 2.3
Năm bài kệ ngắn về tình bạn: người miệng nói “tôi là bạn anh” mà không làm gì, người lúc nào cũng dè chừng tìm lỗi, và người bạn mà ta có thể yên lòng như đứa trẻ ngủ trên ngực cha mẹ.
Trước khi đọc kinh
Kinh Tàm (Hiri Sutta) là bài kinh thứ ba trong phẩm Tiểu (Cūḷavagga) của Kinh Tập. Tên kinh lấy từ chữ đầu tiên: hiri, tàm, lòng biết hổ thẹn với điều xấu. Bài kệ đầu nói về kẻ bất chấp lòng hổ thẹn ấy, miệng nói “tôi là bạn của anh” mà việc mình làm được lại chẳng chịu làm: hãy biết người ấy không phải bạn ta (kệ 1.1–1.4). Bài kệ thứ hai nói rõ hơn: kẻ chỉ dùng lời dễ nghe với bạn bè mà không có việc làm theo sau, người trí nhận rõ kẻ ấy (kệ 2.1–2.4). Theo chú giải Kinh Tập (Paramatthajotikā), một chàng trai Bà-la-môn giàu có ở Xá-vệ (Sāvatthī), khi nhận gia tài, thấy của cải còn đó mà những người tích góp đã ra đi, không mang theo được gì, liền bố thí hết rồi đi tu khổ hạnh ở vùng núi Tuyết, chỉ sống bằng lá rụng. Nghe tin Đức Phật ra đời, ông nghĩ chư Phật không trọng lễ vật, nên mang theo bốn câu hỏi làm quà: bạn nào không nên gần, bạn nào nên gần, nên dốc sức vào việc gì, và vị nào cao nhất trong mọi vị. Ông chỉ hỏi thầm trong tâm, và Đức Phật trả lời thành lời.
Bạn không nên gần là kẻ lúc nào cũng dè chừng, sợ đổ vỡ, chỉ chăm chăm tìm chỗ hở (kệ 3.1–3.2); chú giải giải đó là người giữ ý từng chút, ghi nhớ từng sơ suất nhỏ của bạn để khi bị bạn trách thì đem ra vặn lại. Bạn nên gần là người mà ta nương vào yên lòng như đứa con ngủ trên ngực cha mẹ, người không để kẻ khác chia rẽ (kệ 3.3–3.4). Câu hỏi thứ ba được đáp ở kệ 4: người mong cầu quả lành thì vun bồi điều làm phát sinh niềm hân hoan, đem lại lời khen và an vui, gánh vác gánh nặng xứng đáng với một con người (kệ 4.1–4.4); theo chú giải, điều ấy là sự tinh tấn. Câu hỏi cuối: vị của sự viễn ly, vị của sự an tịnh, vị hỷ lạc của Pháp (kệ 5.1–5.4); theo chú giải, cả ba đều chỉ niềm an lạc của quả A-la-hán, quả vị lấy Niết-bàn làm cảnh, và đó là vị cao nhất trong mọi vị. Chú giải ghi rằng nghe xong, vị Bà-la-môn xuất gia và ít ngày sau chứng quả A-la-hán. Những lời dạy về bạn thật, bạn giả còn được nói kỹ trong Kinh Thi-ca-la-việt (DN 31), và giá trị của bạn lành trong Kinh Thiện Hữu (SN 45.2).
Ai cũng từng gặp người hứa rất hay mà đến lúc cần thì không thấy đâu, hay một người bạn lúc nào cũng như đang chờ ta sơ hở. Bài kinh giúp ta nhận ra họ mà không cần oán trách. Nhưng bài kinh cũng là tấm gương cho chính mình: ta có từng là người bạn chỉ nói mà không làm không? Có hay giữ trong lòng lỗi nhỏ của người thân để chờ dịp nhắc lại không? Lòng biết hổ thẹn, chữ đầu tiên của bài kinh, là điều giữ cho lời nói và việc làm của ta đi cùng nhau. Kinh Āḷavaka (Snp 1.10) có một câu gần gũi: biết cho thì giữ được bạn. Tuần này, bạn thử làm trọn một lời hứa nhỏ với một người bạn, trước khi hứa thêm điều gì khác.
Ý chính
- Kẻ bất chấp lòng hổ thẹn, nói “tôi là bạn anh” mà không làm việc mình làm được, không phải bạn ta (1.1–1.4).
- Người trí nhận rõ kẻ chỉ nói lời dễ nghe với bạn bè mà không làm (2.1–2.4).
- Kẻ lúc nào cũng dè chừng, chỉ chăm chăm tìm chỗ hở, không phải bạn (3.1–3.2).
- Bạn thật là người ta nương vào yên lòng như con ngủ trên ngực cha mẹ, không ai chia rẽ được (3.3–3.4).
- Người mong cầu quả lành gánh vác gánh nặng xứng đáng với một con người (4.3–4.4).
- Uống vị viễn ly và an tịnh, người ấy không còn lo âu, uống vị hỷ lạc của Pháp (5.1–5.4).
Thuật ngữ Pāli trong kinh
- hiri
- tàm, lòng biết hổ thẹn với điều xấu
- mitta
- bạn, người bạn
- sayha kamma
- việc làm được, việc trong sức mình
- randha
- chỗ hở, sơ hở để bắt lỗi
- abhejja
- không thể bị chia rẽ
- porisa dhura
- gánh nặng xứng đáng với một con người
- paviveka
- sự viễn ly, sự sống tách khỏi phiền não
- dhammapīti
- hỷ lạc của Pháp, niềm vui do Pháp đem lại
Kinh Tàm
1Ai mở miệng tuyên bố:
Tôi là bạn của anh,
Sở hành vượt xấu hổ,
Lại khinh chán bạn mình,
Không chịu khó gắng làm,
Công việc có thể làm.
Cần biết người như vậy,
Không phải bạn của tôi.Hiriṁ tarantaṁ vijigucchamānaṁ, Tavāhamasmi iti bhāsamānaṁ; Sayhāni kammāni anādiyantaṁ, Neso mamanti iti naṁ vijaññā.Flouting conscience, loathing it, saying “I’m on your side”, but not following up in deeds— know they’re not on your side.
2Ai đối với bạn hữu,
Chỉ làm với lời nói,
Lời nói đẹp, khả ái,
Nhưng chỉ lời nói suông,
Bậc trí biết người ấy,
Người chỉ nói, không làm.Ananvayaṁ piyaṁ vācaṁ, yo mittesu pakubbati; Akarontaṁ bhāsamānaṁ, parijānanti paṇḍitā.Some say nice things to their friends without following it up. The wise will recognize one who talks without doing.
3Người luôn luôn chú ý,
Nghi ngờ sự thiếu sót,
Tìm kiếm các nhược điểm,
Người ấy không phải bạn,
Với ai có thể nắm,
Như con nằm trên ngực,
Người ấy mới thật bạn,
Không bị ai chia ly.Na so mitto yo sadā appamatto, Bhedāsaṅkī randhamevānupassī; Yasmiñca seti urasīva putto, Sa ve mitto yo parehi abhejjo.No true friend relentlessly suspects betrayal, looking for fault. One on whom you rest, like a child on the breast, is a true friend, not split from you by others.
4–5Ai mong lợi ích quả,
Tu tập các sự kiện,
Đem lại sự hân hoan,
Tu tập sự an lạc,
Đem lại thưởng, tán thán,
Gánh trách nhiệm làm người.
Uống xong vị viễn ly,
Uống xong vị an tịnh,
Không sợ hãi, không ác,
Hưởng vị ngọt, pháp hỷ.Pāmujjakaraṇaṁ ṭhānaṁ, pasaṁsāvahanaṁ sukhaṁ; Phalānisaṁso bhāveti, vahanto porisaṁ dhuraṁ. Pavivekarasaṁ pitvā, Rasaṁ upasamassa ca; Niddaro hoti nippāpo, Dhammapītirasaṁ pivanti. Hirisuttaṁ tatiyaṁ.One whose reward is the fruit of bearing the burden of service develops a happy state, producing joy and attracting praise. One who has drunk the nectar of seclusion and the nectar of peace, free of stress, free of evil, drinks the joyous nectar of Dhamma.
Viết bởi Diệu Hạnh
Nguồn trích dẫn
- Kinh Tập 2.3 (Hiri Sutta). Bản Pāli: Mahāsaṅgīti Tipiṭaka, Snp 2.3 trên SuttaCentral.
- Bản tiếng Anh: Bhikkhu Sujato dịch, SuttaCentral, phát hành theo giấy phép CC0.
- Bản tiếng Việt: HT. Thích Minh Châu dịch (Đại Tạng Kinh Việt Nam, Tiểu Bộ Kinh tập I; bản trên BuddhaSasana, budsas.org). Bản dịch tiếng Việt của HT. Thích Minh Châu, trích đăng để phụng sự Pháp thí; nếu chủ sở hữu bản quyền có yêu cầu, xin liên hệ 0902 332 970 để điều chỉnh.