Quyết định Ba-la-mật: vững như núi đá trước gió

Chữ adhiṭṭhāna nghĩa là gì

Adhiṭṭhāna ghép từ “adhi” (trên, hướng đến) và gốc “đứng”: đứng vững trên một điều. Trong đời sống chùa chiền, chữ này còn chỉ việc “chú nguyện”, xác lập một ý định rõ ràng. Phật Sử dùng hình ảnh ngọn núi đá, không lay động, đứng vững trên nền của nó, không rung chuyển trước gió lớn; cũng vậy, hãy luôn bất động trong quyết định của mình (Bv 2, đoạn 153–154).

Quyết định là Ba-la-mật thứ tám, đứng sau trí tuệ, tinh tấn, nhẫn nại và chân thật. Thứ tự ấy có ý nghĩa: quyết tâm có giá trị khi nó được trí tuệ soi đường. Kiên định với một điều sai không phải Ba-la-mật mà là cố chấp.

Chuyện hoàng tử Temiya (Jātaka 538)

Theo truyện tiền thân, kể lại trong Hạnh Tạng (Cp 26), Bồ-tát là Temiya, con trai duy nhất của vua xứ Kāsi, được sinh ra sau bao năm mong đợi. Một ngày, nằm trên giường, hoàng tử thấy chiếc lọng trắng, biểu tượng của ngôi vua, và nhớ ra chính quyền lực ấy từng đưa mình vào khổ cảnh. Nỗi sợ lớn khởi lên: làm sao thoát khỏi ngôi vua này? (Cp 26, đoạn 3.1–5.4).

Một vị thiên nữ thương hoàng tử khuyên: đừng để lộ trí khôn, hãy để mọi người xem mình là kẻ ngốc. Temiya vui mừng như người giữa biển gặp đất liền, và quyết định ba điều: làm như câm, như điếc, như liệt (đoạn 6.1–9.4). Hoàng tử giữ ba điều ấy suốt mười sáu năm. Người ta thử tay chân, lưỡi, tai của hoàng tử, thấy không có gì khiếm khuyết, liền chê là điềm xấu. Cả triều đình đồng ý đem hoàng tử đi bỏ. Người đánh xe đưa hoàng tử vào rừng và bắt đầu đào hố để chôn (đoạn 10.1–16.4). Kệ kể:

Trong khi nhiều nguyên nhân đủ các loại đang đe dọa điều quyết tâm đã được khẳng định, ta đã không làm đổ vỡ việc tuân thủ đã được quyết định với lý do chỉ là vì quả vị giác ngộ.

Mẹ cha không có bị ta ghét bỏ, bản thân cũng không có bị ta ghét bỏ, đối với ta quả vị Toàn Giác là yêu quý; vì thế ta đã quyết định việc tuân thủ.

Hạnh Tạng, Cp 26, đoạn 17.1–18.4

Theo Jātaka, đến lúc ấy Temiya mới đứng dậy nói rõ ý mình với người đánh xe, rồi ở lại trong rừng sống đời ẩn sĩ. Vua cha tìm đến, hứa trao cả voi ngựa, cung điện, ngai vàng; hoàng tử từ chối, nhắc rằng cái chết không hẹn với ai (Ja 538, kệ 109–122). Theo chú giải, về sau chính vua cha cũng xuất gia. Câu chuyện có những chi tiết khó tin, nhưng cốt lõi rất người: một quyết định được giữ qua năm tháng, qua lời chê, qua sợ hãi, vì người giữ nó biết rõ mình đang đi về đâu.

Quyết tâm của Đức Phật

Trong Tăng Chi Bộ 2.5, Đức Phật kể rằng Ngài tự mình biết rõ hai điều: không biết đủ với các thiện pháp, và không thối lui trong nỗ lực. Ngài đã nỗ lực với ý nghĩ:

Không có thối chuyển, này các Tỷ-kheo, ta cố gắng như sau: “Ta sẵn sàng, dầu chỉ còn da, gân và xương, dầu thịt và máu trên thân bị khô héo, mong rằng sẽ có tinh tấn kiên trì đế chứng đắc những gì chưa chứng đắc, nhờ sức mạnh của người, nhờ tinh tấn của người, nhờ cần dõng của người.

AN 2.5, đoạn 1.4

Lời quyết tâm ấy không dành riêng cho Đức Phật; Ngài khuyên các đệ tử cũng tập như vậy (AN 2.5, đoạn 1.6–1.11). Người tại gia cũng có những quyết định căn bản như thế: lời quy y được nói ba lần (Khp 1) không phải để cho đủ lễ, mà để xác lập một hướng đi. Năm giới, khi được thọ trì, là năm điều ta đã quyết định giữ (AN 8.39). Và chánh tinh tấn trong Bát chánh đạo cần đến chính sự bền chí này.

Giữ vững quyết định hôm nay

• Chọn ít mà giữ chắc: một quyết định giữ được trọn năm tốt hơn mười quyết định bỏ dở sau một tuần.
• Xét kỹ trước khi quyết: điều này có lợi cho mình, cho người, có hợp với giới không? Temiya quyết tâm vì đã thấy rõ hậu quả.
• Chuẩn bị cho lời chê: như Temiya bị gọi là điềm xấu, người giữ một quyết định tốt, như bỏ rượu trong các cuộc nhậu, thường bị trêu chọc. Biết trước thì đứng vững hơn.
• Làm mới quyết định mỗi ngày: một câu nhắc thầm buổi sáng giữ cho ý định không phai.

Gợi ý thực hành

Sáng mai, trước khi cầm điện thoại, hãy ngồi yên một phút và lập một quyết định nhỏ cho ngày hôm đó, như “hôm nay tôi không nói lời cay nghiệt”. Tối đến, xem lại mình đã giữ được bao nhiêu. Ngọn núi được xây từ những viên đá như thế.