Xuất ly Ba-la-mật: thấy giọt sương tan mà tỉnh thức

Chữ nekkhamma nghĩa là gì

Nekkhamma liên quan đến động từ “đi ra”. Theo nghĩa hẹp, đó là rời nhà để xuất gia; theo nghĩa rộng, đó là ra khỏi sự lôi kéo của năm dục: hình sắc, âm thanh, hương, vị, xúc chạm. Phật Sử so sánh: người bị giam lâu ngày trong ngục, khổ sở, không hề sinh lòng yêu nhà ngục mà chỉ tìm cách ra; cũng vậy, hãy nhìn mọi cõi như nhà ngục và hướng về xuất ly để được giải thoát (Bv 2, đoạn 128–129).

Chuyện hoàng tử Yudhañjaya (Jātaka 460)

Theo truyện tiền thân, kể lại trong Hạnh Tạng (Cp 21), Bồ-tát có một kiếp là hoàng tử Yudhañjaya, danh tiếng lừng lẫy. Một buổi sáng, chàng thấy giọt sương đọng dưới nắng mặt trời, và lòng chấn động (đoạn 1.1–1.4). Theo chú giải, đó là những giọt sương trên cây cỏ tan biến ngay khi nắng lên. Chàng lấy chính cảm xúc ấy làm điểm tựa, nuôi lớn nó, rồi đảnh lễ cha mẹ và xin được xuất gia.

Trong kệ Jātaka, vua cha cố giữ: nếu con thiếu thú vui nào, ta sẽ cho đủ; nếu có ai làm hại con, ta sẽ ngăn. Hoàng tử đáp:

Chẳng có ai làm hại đến con,
Ước mơ con đạt được vuông tròn,
Song con muốn kiếm nơi an trú,
Mà tuổi già không phá mỏi mòn.

Jātaka 460, kệ 3

Dân chúng chắp tay xin chàng ở lại trị vì. Chàng vẫn ra đi, và kệ trong Hạnh Tạng nói rõ: không phải chàng ghét cha mẹ hay ghét vinh hoa, mà vì chàng quý Nhất thiết trí, tức sự giác ngộ, hơn tất cả (Cp 21, đoạn 6.1–6.4). Bài học ở đây là động lực của xuất ly: không phải chán ghét, mà là thấy một điều đáng quý hơn. Giọt sương tan là một bài học vô thường rất gần với lời Kinh Vô Ngã Tướng: điều gì vô thường, đổi thay, thì không nên nắm giữ như “của tôi” (SN 22.59).

Lời kinh Nikāya kể một bước đi tương tự của chính Đức Phật: còn trẻ, tóc còn đen, trong tuổi thanh xuân, dù cha mẹ không muốn và khóc than, Ngài cạo bỏ râu tóc, đắp y vàng, rời nhà đi tu (MN 26, đoạn 14.1). Trước đó, Ngài tự hỏi: vì sao mình là kẻ phải già, bệnh, chết, lại đi tìm những thứ cũng phải già, bệnh, chết (đoạn 13.3).

Dục nằm ở đâu

Một đoạn kinh rất đáng nhớ cho người tại gia nằm trong Kinh Thể Nhập:

Các tư duy tham ái,
Là dục của con người,
Các hoa mỹ ở đời,
Chúng không phải là dục,
Các tư duy tham ái
Là dục của con người,
Các hoa mỹ an trú
Như vậy ở trên đời,
Ở đây những bậc Trí,
Nhiếp phục được lòng dục.

AN 6.63, đoạn 8.10–8.14

Như vậy, xuất ly không đòi bạn đập bỏ điện thoại hay ghét cái đẹp. Nó đòi bạn nhìn vào chỗ thật sự trói buộc mình: ý nghĩ thèm muốn cứ lặp đi lặp lại. Trong Bát chánh đạo, chánh tư duy được định nghĩa trước hết là tư duy xuất ly, rồi đến tư duy không sân hận và không làm hại (SN 45.8, đoạn 4.2). Trung Bộ 19 nói thêm: điều gì Tỷ-kheo thường suy nghĩ, thường suy xét, tâm sẽ nghiêng theo điều đó (MN 19, đoạn 6.1). Nuôi ý nghĩ xuất ly thì tâm nghiêng về tự do.

Xuất ly cho người 25–50 tuổi

• Sống giản dị có chủ ý: trước khi mua, hãy chờ một tuần. Nhiều món “phải có” sẽ tự biến mất khỏi danh sách.
• Giữ tám giới vào một ngày trai trong tháng: ăn trước giờ ngọ, không giải trí, ngủ đơn giản. Đó là một ngày xuất gia ngắn ngay trong nhà mình.
• Tại các nước theo truyền thống Nam truyền, nhiều người xuất gia gieo duyên vài tuần. Nếu có điều kiện, bạn có thể tìm hiểu các khóa tu ngắn tại chùa.
• Để ý giọt sương của riêng mình: một lần khám sức khỏe, một người quen ra đi. Đừng gạt cảm xúc ấy đi quá nhanh; hãy để nó nhắc bạn điều gì quan trọng.

Gợi ý thực hành

Hãy chọn một thói quen tiêu thụ bạn thấy hơi quá đà, như lướt mạng trước khi ngủ, và tạm ngừng nó trong bảy ngày. Mỗi khi cơn thèm khởi lên, hãy nhận ra nó, gọi tên nó, và để nó qua. Bạn sẽ thấy cơn thèm cũng vô thường như giọt sương.