Tích Phú Thương Tránh Hiểm Lộ
Mahādhanavāṇijavatthu
Tích truyện kể duyên do Đức Phật nói kệ 123 Kinh Pháp Cú, phẩm Ác, theo Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā). Bản Việt: Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli.
Bản Việt · Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli
KỆ NGÔN: (Pháp Cú số 123)
“Vāṇijova bhayaṃ maggaṃ,
Appasattho mahaddhano;
Visaṃ jīvitukāmova,
Pāpāni parivajjaye.”
“Ít bạn đường, nhiều tiền,
Người buôn tránh đường hiểm,
Muốn sống, tránh thuốc độc,
Hãy tránh ác như vậy.”
(Bản dịch của Ngài H.T. Minh Châu)
Kệ Pháp Cú nầy, Đức Bổn Sư đã thuyết, khi Ngài ngự tại Kỳ Viên Tự (Jetavana Vihāra), đề cập đến ông lái buôn Đại Phú.
Tương truyền rằng: Có năm trăm tên cướp muốn đột nhập vào nhà ông lái buôn nầy, nhưng tìm chưa được cơ hội thuận tiện.
Một thời gian sau, ông lái buôn cho chở hàng hóa đầy năm trăm cỗ xe bò, rồi bạch với các Tỳ khưu rằng:
- Tôi sắp đi buôn hàng hóa ở một địa phương nọ. Nếu chư Trưởng lão nào muốn đi đến đó, xin các Ngài hãy cùng đi với tôi, dọc đường các Ngài khỏi lo khất thực vất vả.
Nghe vậy, năm trăm vị Tỳ khưu tháp tùng với ông lái buôn lên đường.
Bọn cướp hay tin ông lái buôn đã khởi hành, bèn đứng đón ở một ven rừng.
Ông lái buôn ra đi, đến đầu truông rậm thì dừng xe lại, tạm trú trong làng ở cận rừng độ vài ba ngày, để cho người và xe bò được nghỉ ngơi sửa chữa. Trong lúc ấy, chư Tăng vẫn được để bát thường xuyên.
Bọn cướp chờ lâu không được, bèn sai một tên đồng bọn ra đi thám thính: “Hãy đi dò cho biết ngày họ xuất hành, rồi hãy về.”. Tên nầy đến làng hỏi một người bạn:
- Chừng nào ông lái buôn khởi hành?
Người bạn đáp:
- Quá hai ba ngày!
Rồi hỏi lại: “Anh hỏi để làm gì?”.
Tên cướp tỏ thật cho biết: “Chúng tôi, năm trăm tên cướp, đang ở trong rừng, đón chặn bắt ông lái buôn.”.
Người bạn tiễn chân tên cướp đi và nói: “Vậy thì anh hãy đi! Ông ta sẽ đi cấp tốc.”.
Tên cướp đi rồi, người dân làng suy nghĩ: “Giữa bọn cướp và ông lái buôn, ta nên bênh ai và bỏ ai?”.
Rồi người ấy quyết định: “Ta bênh bọn cướp làm gì? Ông lái buôn là chỗ nương, để nuôi mạng sống của năm trăm vị Tỳ khưu. Vậy ta sẽ mật báo cho ông ta biết.”.
Đến gặp ông lái buôn, người dân làng hỏi:
- Chừng nào ông mới khởi hành?
- Đến ngày thứ ba.
Nghe vậy, người dân làng nói: “Ông hãy làm theo lời tôi. Nghe nói có năm trăm tên cướp núp ở trong rừng để chận đường các ông, vậy các ông đừng nên đi.”
- Sao anh biết tin nầy?
- Trong nhóm ăn cướp có người quen với tôi, y đã nói cho tôi biết.
- Nếu vậy tôi sẽ không đi tới làm chi, tôi sẽ quay trở về nhà.
Trong khi chờ đợi quá lâu, bọn cướp lại sai tên đồng đảng đi lấy tin. Tên nầy đến hỏi người bạn, biết được dự tính của ông lái buôn, quay trở về thông tin với bọn cướp: “Nghe nói ông ta sẽ trở về nhà.”.
Hay tin nầy, bọn cướp lại chuyển đến một con đường khác để chặn lối về của ông lái buôn. Ở đó đợi quá lâu, bọn cướp lại sai tên đồng đảng đi tiếp xúc với người bạn lấy tin, người nầy biết được chỗ núp của bọn cướp lại thông tin cho ông lái buôn biết.
Ông lái buôn suy xét rằng: “Ở đây ta không biết thiếu sót thứ gì. Nếu vậy, ta sẽ không đi tới hay đi lui chi cả. Ta nhất định sẽ lưu lại nơi đây.”. Thế rồi, ông đến gặp chư Tỳ khưu và nói: “Bạch Ngài, nghe nói có bọn cướp định đón đường, cướp giựt hàng hóa. Bây giờ chúng hay tin tôi định trở về, chúng lại chuyển qua chận đón lối về, phần tôi tấn thối lưỡng nan, chắc phải lưu lại ở đây lâu. Nếu các Ngài muốn ở lại đây thì cứ ở, còn các Ngài muốn đi thì cũng tùy thích ra đi.”.
Các Tỳ khưu đáp: “Nếu vậy, chúng tôi sẽ quay về.”.
Qua ngày sau, chư Tăng cáo từ ông lái buôn rồi trở về Sāvatthī đảnh lễ Đức Bổn Sư rồi ngồi xuống.
Đức Bổn Sư hỏi: “Nầy các Tỳ khưu, các thầy không cùng đi với ông lái buôn Đại Phú phải không?”.
- Bạch Ngài, phải. Cả hai đường tới lui của ông lái buôn đều bị bọn cướp chận đón. Do đó, ông ta phải đình trú ở một nơi, chúng con thấy vậy, cáo từ ông ta mà trở về.
Nghe vậy, Đức Thế Tôn dạy:
- Nầy các Tỳ khưu, người lái buôn lớn biết né tránh con đường có nhiều kẻ cướp. Con người muốn sống biết né tránh chất độc của thuốc độc dữ. Tỳ khưu nào biết được con đường tương đương bị bọn cướp Tam giới đang ngăn đón thì phải biết né tránh điều ác.
Nói rồi, Đức Bổn Sư thuyết giảng thêm và kết luận bằng kệ rằng:
“Vāṇijova bhayaṃ maggaṃ,
Appasattho mahaddhano;
Visaṃ jīvitukāmova,
Pāpāni parivajjaye.”
Như người đi buôn mang nhiều của báu mà thiếu
bạn đồng hành, tránh xa con đường nguy hiểm làm sao, như kẻ tham sống tránh xa thuốc độc thế nào, thì các người phải tránh xa điều ác thế đó.
(Bản dịch của T.K. Trí Đức)
CHÚ GIẢI:
Bhayaṃ: Ở đâu có nghĩa là đáng sợ (Bhāyitabbaṃ), nguy hiểm, vì có nhiều kẻ cướp chặn đường.
Như người thương khách có nhiều của cải, nhưng ít người vầy đoàn cùng đi, né tránh con đường nguy hiểm, như người ham sống né tránh thuốc độc thế nào thì Tỳ khưu là bậc Hiền trí phải né tránh các điều ác, không nên dể duôi cũng như thế ấy.
Cuối thời Pháp, các Tỳ khưu ấy chứng đắc A La Hán quả với Tuệ phân tích. Đại chúng thính pháp cũng đều hưởng được sự lợi ích.
Phú thương đi bán thỉnh Tăng theo,
Làm phước mong qua chỗ hiểm nghèo,
Bị cướp chận đường lui tới hết,
Thỉnh Tăng quay lại, tạm gieo neo!
Tăng trở về thăm Đức Bổn Sư,
Ngài rằng: Cần nhất phải suy tư,
Lánh xa điều ác, như ngừa độc,
Như phú thương ngừa cướp ẩn cư.
DỨT TÍCH PHÚ THƯƠNG TRÁNH HIỂM
Mahādhanavāṇijavatthu
Bản Pāli · Chaṭṭhasaṅgāyana Tipiṭaka
Vāṇijovāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto mahādhanavāṇijaṃ ārabbha kathesi.
Tassa kira vāṇijassa gehe pañcasatā corā otāraṃ gavesamānā otāraṃ na labhiṃsu. Aparena samayena vāṇijo pañca sakaṭasatāni bhaṇḍassa pūretvā bhikkhūnaṃ ārocāpesi – “ahaṃ asukaṭṭhānaṃ nāma vāṇijjatthāya gacchāmi, ye, ayyā, taṃ ṭhānaṃ gantukāmā, te nikkhamantu, magge bhikkhāya na kilamissantī”ti. Taṃ sutvā pañcasatā bhikkhū tena saddhiṃ maggaṃ paṭipajjiṃsu. Tepi corā “so kira vāṇijo nikkhanto”ti gantvā aṭaviyaṃ aṭṭhaṃsu. Vāṇijopi gantvā aṭavimukhe ekasmiṃ gāme vāsaṃ katvā dve tayopi divase goṇasakaṭādīni saṃvidahi, tesaṃ pana bhikkhūnaṃ nibaddhaṃ bhikkhaṃ detiyeva. Corā tasmiṃ aticirāyante “gaccha, tassa nikkhamanadivasaṃ ñatvā ehī”ti ekaṃ purisaṃ pahiṇiṃsu. So taṃ gāmaṃ gantvā ekaṃ sahāyakaṃ pucchi – “kadā vāṇijo nikkhamissatī”ti. So “dvīhatīhaccayenā”ti vatvā “kimatthaṃ pana pucchasī”ti āha. Athassa so “mayaṃ pañcasatā corā etassatthāya aṭaviyaṃ ṭhitā”ti ācikkhi. Itaro “tena hi gaccha, sīghaṃ nikkhamissatī”ti taṃ uyyojetvā, “kiṃ nu kho core vāremi, udāhu vāṇija”nti cintetvā, “kiṃ me corehi, vāṇijaṃ nissāya pañcasatā bhikkhū jīvanti, vāṇijassa saññaṃ dassāmī”ti so tassa santikaṃ gantvā “kadā gamissathā”ti pucchitvā “tatiyadivase”ti vutte mayhaṃ vacanaṃ karotha, aṭaviyaṃ kira tumhākaṃ atthāya pañcasatā corā ṭhitā, mā tāva gamitthāti. Tvaṃ kathaṃ jānāsīti? Tesaṃ antare mama sahāyo atthi, tassa me kathāya ñātanti. “Tena hi ‘kiṃ me etto gatenā’ti nivattitvā gehameva gamissāmī”ti āha. Tasmiṃ cirāyante puna tehi corehi pesito puriso āgantvā taṃ sahāyakaṃ pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā “nivattitvā gehameva kira gamissatī”ti gantvā corānaṃ ārocesi. Taṃ sutvā corā tato nikkhamitvā itarasmiṃ magge aṭṭhaṃsu, tasmiṃ cirayante punapi te corā tassa santikaṃ purisaṃ pesesuṃ. So tesaṃ tattha ṭhitabhāvaṃ ñatvā puna vāṇijassa ārocesi. Vāṇijo “idhāpi me vekallaṃ natthi, evaṃ sante neva etto gamissāmi, na ito, idheva bhavissāmī”ti bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā āha – “bhante, corā kira maṃ vilumpitukāmā magge ṭhitā, ‘puna nivattissatī’ti sutvā itarasmiṃ magge ṭhitā, ahaṃ etto vā ito vā agantvā thokaṃ idheva bhavissāmi, bhadantā idheva vasitukāmā vasantu, gantukāmā attano ruciṃ karontū”ti. Bhikkhū “evaṃ sante mayaṃ nivattissāmā”ti vāṇijaṃ āpucchitvā punadeva sāvatthiṃ gantvā satthāraṃ vanditvā nisīdiṃsu. Satthā “kiṃ, bhikkhave, mahādhanavāṇijena saddhiṃ na gamitthā”ti pucchitvā “āma, bhante, mahādhanavāṇijassa vilumpanatthāya dvīsupi maggesu corā pariyuṭṭhiṃsu, tena so tattheva ṭhito, mayaṃ pana taṃ āpucchitvā āgatā”ti vutte, “bhikkhave, mahādhanavāṇijo corānaṃ atthitāya maggaṃ parivajjati, jīvitukāmo viya puriso halāhalaṃ visaṃ parivajjeti, bhikkhunāpi ‘tayo bhavā corehi pariyuṭṭhitamaggasadisā’ti ñatvā pāpaṃ parivajjetuṃ vaṭṭatī”ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
“Vāṇijova bhayaṃ maggaṃ, appasattho mahaddhano;
Visaṃ jīvitukāmova, pāpāni parivajjaye”ti.
Tattha bhayanti bhāyitabbaṃ, corehi pariyuṭṭhitattā sappaṭibhayanti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā mahādhanavāṇijo appasattho sappaṭibhayaṃ maggaṃ, yathā ca jīvitukāmo halāhalaṃ visaṃ parivajjeti, evaṃ paṇḍito bhikkhu appamattakānipi pāpāni parivajjeyyāti.
Desanāvasāne te bhikkhū saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sampattamahājanassāpi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
Mahādhanavāṇijavatthu sattamaṃ.
IX. 7. Merchant Great-Wealth
Bản Anh · E. W. Burlingame, Buddhist Legends (1921)
123. Even as a merchant possessing small company and great wealth avoids a path where danger lurks,
Even as a man desiring to live avoids poison, so should a man avoid evil.
This religious instruction was given by the Teacher while he was in residence at Jetavana with reference to Merchant Great-Wealth.
The story goes that five hundred thieves sought to effect an entrance into the house of this merchant, but failed in the attempt. By and by the merchant filled five hundred carts with wares, but before setting out on his journey, sent the following message to the monks, “I am going to such and such a place on business. Let such of you as desire to go to this place come forth and proceed with me. Those who do so will not be troubled on the way for lack of food.” Five hundred monks heard the message, and as soon as they heard it, set out on the road with the merchant. Now those thieves also heard that the merchant was setting out on a journey, and no sooner did they hear the news than they went and secreted themselves in a forest by the way.
When the merchant reached the entrance to the forest, he halted in a certain village. There he spent three days disposing of the oxen, the carts, and the rest. During this time, however, he provided regularly for the monks. While he tarried there, the thieves sent out a certain man, saying to him, “Go find out when the merchant intends to leave the village and then come back and tell us.” The agent of the thieves went to that village and said to a friend of his, “When does the merchant intend to leave the village?” “Two days more and he will set out,” was the reply; “but why do you ask?” The agent of the thieves told him the reason, saying, “I belong to a band of five hundred thieves who are lying in wait for him in the forest.” “Very good,” said his friend; “go your way; he will be setting out right soon.” So saying, he dismissed him.
Thought the friend of the thief, “Shall I restrain the thieves, or the merchant?” After thinking the matter over, he came to the following conclusion, “Why should I have anything to do with these thieves? Five hundred monks are living on the bounty of this merchant; I will therefore give the merchant a hint.” So he went to the merchant and said to him, “When do you intend to set out on your journey?” “On the third day,” replied the merchant. Then said the man, “Do just as I tell you. I have just learned that there are five hundred thieves lying in wait for you in the forest. Do not go there, I pray you.” “How do you know?” “I have a friend who belongs to the band. I know because he told me.” “Well then, why should I go on from this point at all? I will turn round and go back home again.”
Since the merchant still tarried, those thieves sent the same man back again to investigate. The man went and asked his friend. Learning the merchant’s plans, he went back and said to the thieves, “My friend tells me that the merchant intends to turn round and go back home again.” When the thieves heard that, they filed out of the forest and took up a position on the road leading in the opposite direction. But the merchant still tarried. So the thieves sent the same man back again, and he went as before to his friend. The friend of the thief, knowing where the thieves were now posted, again told the merchant. The merchant thought to himself, “I lack for nothing here; since this is the case, I will go neither forward nor backward, but will remain right here where I am.” Accordingly he went to the monks and said to them, “Reverend Sirs, I am informed that a band of thieves posted themselves along the road with the intention of plundering me, and that upon hearing of my intention to turn back, they posted themselves on the road leading in the opposite direction. Now I have decided to go neither forward nor backward, but to remain right here where I am. If your reverences desire to remain right here also, suit your own pleasure.”
The monks decided under the circumstances to go back. Accordingly they took leave of the merchant, returned to Sāvatthi, and having saluted the Teacher, sat down respectfully at one side. The Teacher asked them, “Monks, did you not accompany the merchant of great wealth?” “Yes, Reverend Sir,” replied the monks; “but a band of thieves encompassed the comings and goings of the merchant of great wealth for the purpose of plundering him. Therefore he remained right where he was. But we have returned.” Then said the Teacher, “Monks, Merchant Great-Wealth is avoiding the path because thieves lie in wait for him there. Even so the man who would live avoids deadly poison. Even so should monks also avoid evil, regarding the Three Forms of Being as paths encompassed about by bands of thieves.” So saying, he joined the connection and preaching the Law, pronounced the following Stanza,
123. Even as a merchant possessing small company and great wealth avoids a path where danger lurks,
Even as a man desiring to live avoids poison, so should a man avoid evil.
- Text: N iii. 21-24.
Biên tập trang: Tuệ Minh
Nguồn trích dẫn
- Bản Việt: Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli, Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā), quyển 3, NXB Tôn Giáo, 2011; bản số hoá trên theravada.vn. Chép nguyên văn bản dịch, chỉ trình bày lại cho dễ đọc.
- Bản Pāli: Dhammapada-aṭṭhakathā, Chaṭṭhasaṅgāyana Tipiṭaka, Viện Nghiên cứu Vipassana (VRI), tipitaka.org.
- Bản Anh: Eugene Watson Burlingame dịch, Buddhist Legends, Harvard Oriental Series 28–30, 1921 (thuộc phạm vi công cộng); bản số hoá do Ānandajoti Bhikkhu hiệu đính, ancient-buddhist-texts.net.
- Bản dịch tiếng Việt thuộc quyền của dịch giả và nơi ấn hành, được đăng để học Pháp, không thu phí. Nếu chủ sở hữu bản quyền yêu cầu, xin liên hệ Hoan Hỉ (0902 332 970) để chúng tôi điều chỉnh ngay.