Tích Trưởng Lão Đề Xá Và Anh Thợ Ngọc
Maṇikārakulūpakatissattheravatthu
Tích truyện kể duyên do Đức Phật nói kệ 126 Kinh Pháp Cú, phẩm Ác, theo Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā). Bản Việt: Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli.
Bản Việt · Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli
KỆ NGÔN: (Pháp Cú số 126)
“Gabbhameke uppajjanti,
Nirayaṃ pāpakammino;
Saggaṃ sugatino yanti,
Parinibbanti anāsavā.”
“Một số sinh bào thai,
Kẻ ác sinh Địa ngục,
Người thiện lên cõi
trời,
Vô lậu chứng Níp Bàn.”
(Bản dịch của Ngài H.T. Minh Châu)
Kệ Pháp Cú nầy, Đức Bổn Sư đã thuyết khi Ngài ngự tại Jetavana Vihāra (Kỳ Viên Tự), đề cập đến Trưởng lão Tissa (Đề Xá ) và anh thợ ngọc là người hộ độ Trưởng lão.
Tương truyền rằng: Vị Trưởng lão này thường xuyên đến thọ thực suốt mười hai năm trong gia đình của một anh thợ ngọc. Trong gia đình nầy, cả hai vợ chồng đều chăm lo phụng sự Trưởng lão như cha mẹ ruột của Trưởng lão vậy.
Thế nhưng, một hôm anh thợ ngọc nầy đang ngồi xắt thịt trước mặt vị Trưởng lão Tissa, bỗng nhiên có sứ giả đức vua Pasenadi (Ba Tư Nặc) phái đến, trao cho anh ta một viên bảo châu và nói: “Anh hãy trau giồi và xoi lỗ hòn ngọc nầy rồi dâng lại đức vua.”.
Anh thợ ngọc tay đang dính máu, thọ lãnh viên ngọc, đặt tạm lên nắp hộp, rồi vào trong nhà rửa tay. Trong nhà anh thợ ngọc có nuôi một con thiên nga (ngỗng trời) trông thấy viên ngọc dính máu, tưởng là cục thịt, nên mổ nuốt vào bụng trước mặt vị Trưởng lão.
Anh thợ ngọc trở ra không thấy viên ngọc Ma ni, bèn đi hỏi khắp trong nhà từ vợ đến con trai, con gái:
- Có ai lấy viên ngọc không?
Tất cả đều trả lời:
- Chúng tôi không có lấy!
Nghe vậy, anh thợ ngọc nghĩ: “Chắc là Trưởng lão lấy viên ngọc!”, bèn ngỏ ý với vợ rằng:
- Chắc Trưởng lão lấy chớ không ai khác.
Người vợ khuyên can rằng:
- Anh ơi, anh đừng nói vậy. Từ bấy lâu nay chúng ta chưa hề thấy Trưởng lão phạm lỗi gì! Không lẽ Trưởng lão lấy cắp viên ngọc?
Anh thợ ngọc trai hỏi ngay Trưởng lão:
- Bạch Ngài, viên ngọc con để trong chỗ nầy, Ngài đã lấy cất phải không?
- Nầy ông Thiện nam, ta không có lấy cất.
- Bạch Ngài, ở đây không có ai khác, vậy ngoài Ngài ra thì ai lấy? Xin Ngài hãy trao trả lại viên bảo châu lại cho con!
Anh thợ ngọc lại vào bàn với vợ một lần nữa rằng:
- Vị Trưởng lão đã ăn cắp viên bảo châu của anh, để anh tra khảo ông ta mới được!
- Anh ơi! Anh đừng báo hại chúng ta. Thà là chúng ta chịu làm nô lệ còn hơn. Ta đừng nói lời như thế với Trưởng lão.
Anh thợ ngọc nói:
- Dầu tất cả chúng ta đi làm nô lệ cũng không đủ đền tiền viên ngọc Ma ni.
Thế rồi, anh ta lấy dây luộc quấn, niền đầu Trưởng lão và lấy gậy gõ mạnh vào. Từ đầu Trưởng lão máu chảy ra như xối, hai mắt Trưởng lão gần lòi ra ngoài. Thọ khổ khốc liệt, Trưởng lão ngã nằm xuống đất.
Con thiên nga đánh hơi mùi máu, chạy đến uống máu của Trưởng lão. Sẵn trớn giận Trưởng lão, anh thợ ngọc hét: “Còn mầy nữa, mầy đã làm gì?”, và lấy chân đá hất con Thiên Nga đi. Bị một đá của anh ta, con thiên nga chết ngay, nằm lăn trên đất. Trưởng lão nhìn thấy vậy mới nói:
- Ông Thiện nam, ông hoan hỷ cởi lỏng bớt vòng dây xiết chặt đầu ta, để ta nhìn cho rõ xem con thiên nga đã chết rồi hay chưa?
Khi ấy, người thợ ngọc nói:
- Rồi ông cũng sẽ chết như nó vậy đó!
- Nầy ông Thiện nam, con thiên nga nầy đã nuốt viên ngọc Ma ni, nếu nó chưa chết thà ta chịu chết chớ không nói cho ông biết chuyện nầy.
Người thợ ngọc mổ bụng con thiên nga, thấy được viên bảo châu rồi, liền phát run lên, tâm thần hoảng hốt, quì mọp dưới chân Trưởng lão xin sám hối.
- Bạch Ngài, xin Ngài xá tội cho con. Vì con mù quáng mà lỡ xúc phạm đến Ngài!
- Nầy ông Thiện nam, ông không có tội chi mà ta cũng không có tội. Đây chẳng qua là nghiệp quả trong vòng luân hồi, ta tha thứ cho ông rồi đó.
- Bạch Ngài, nếu Ngài tha thứ tội cho con thì con xin thỉnh Ngài vẫn đến ngồi ở nhà con mà thọ bát!
- Nầy ông Thiện nam, từ rày về sau, ta sẽ không bao giờ đi vào trong mái nhà của những người khác. Quả thật, vì sự xâm nhập vào nhà người mới có phát sanh tội khổ nầy đây. Từ rày về sau, nếu ta còn khỏe, chân đi được, thì ta chỉ sẽ đến đứng trước cửa nhà mà thọ bát mà thôi!
Nói rồi, Trưởng lão nguyện giữ Hạnh Đầu đà bằng bài kệ nầy:
“Paccati munino bhattaṃ,
Thokaṃ thokaṃ kule kule;
Piṇḍikāya carissāmi,
Atthi jaṅghabalaṃ mamā'ti.”
“Cơm đã nấu để cho người tịnh sĩ, mỗi nhà một ít, nhà nầy nhà kia; ta sẽ đi trì bình khất thực, vì chân ta có sức khỏe!”
Sau khi nguyện Đầu đà thường khất thực, Trưởng lão vì bị đánh đến mang bịnh, nên không bao lâu Ngài Níp Bàn. Con thiên nga chết, tái sanh vào thai bào của vợ người thợ ngọc. Còn anh ta, sau khi chết bị đọa vào Địa ngục. Vợ anh sau khi chết được thọ sanh về Thiên giới, nhờ lúc trước có tâm dịu hiền đối với Trưởng lão.
Các Tỳ khưu bạch hỏi Đức Bổn Sư về cảnh giới tái sanh của những nhân vật trên đây, Đức Bổn Sư đáp:
- Nầy các Tỳ khưu, một số đi đầu thai vào cõi Nhân giới, một số kẻ ác bị đọa xuống Địa ngục, một số thiện nhân vãng sanh lên Thiên đàng, các bậc vô lậu thì Níp Bàn Vô Dư.
Nói rồi, Ngài thuyết pháp và kết luận bằng kệ ngôn rằng:
“Gabbhameke uppajjanti,
Nirayaṃ pāpakammino;
Saggaṃ sugatino yanti,
Parinibbanti anāsavā.”
Một số sinh ra từ bào thai, kẻ ác thì đọa vào Địa ngục, người chính trực thì sinh lên Chư Thiên, nhưng cõi Níp Bàn chỉ dành riêng cho những ai đã diệt sạch nghiệp
sanh tử.
(Bản dịch của T.K. Trí Đức)
CHÚ GIẢI:
Gabbhaṃ: ở đây chỉ bào thai người.
Ba câu kệ sau nghĩa lý đã rõ rệt.
Cuối thời Pháp, nhiều vị Tỳ khưu chứng đắc Thánh quả, nhất là Tu Đà Hườn quả.
Nói thật thì e phạm sát sinh,
Nhẫn từ, Trưởng lão cứ làm thinh,
Chủ nhà sợ mất kim cương quí,
Tra khảo nhà sư, chẳng niệm tình.
Chim chết, sư liền được giải oan,
Nhưng Tâm nhàm chán việc trần gian,
Từ nay nhất nguyện xa gia chủ,
Thọ pháp Đầu Đà, đến Níp Bàn.
DỨT TÍCH TRƯỞNG LÃO ĐỀ XÁ VÀ ANH THỢ NGỌC
Maṇikārakulūpakatissattheravatthu
Bản Pāli · Chaṭṭhasaṅgāyana Tipiṭaka
Gabbhameketi imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto maṇikārakulūpakaṃ tissattheraṃ ārabbha kathesi.
So kira thero ekassa maṇikārassa kule dvādasa vassāni bhuñji. Tasmiṃ kule jayampatikā mātāpituṭṭhāne ṭhatvā theraṃ paṭijaggiṃsu. Athekadivasaṃ so maṇikāro therassa purato maṃsaṃ chindanto nisinno hoti. Tasmiṃ khaṇe rājā pasenadi kosalo ekaṃ maṇiratanaṃ “imaṃ dhovitvā vijjhitvā pahiṇatū”ti pesesi. Maṇikāro salohiteneva hatthena taṃ paṭiggahetvā peḷāya upari ṭhapetvā hatthadhovanatthaṃ anto pāvisi. Tasmiṃ pana gehe posāvaniyakoñcasakuṇo atthi. So lohitagandhena maṃsasaññāya taṃ maṇiṃ therassa passantasseva gili. Maṇikāro āgantvā maṇiṃ apassanto “maṇi kena gahito”ti bhariyañca puttake ca paṭipāṭiyā pucchitvā tehi “na gaṇhāmā”ti vutte “therena gahito bhavissatī”ti. Cintetvā bhariyāya saddhiṃ mantesi – “therena maṇi gahito bhavissatī”ti. Sā, sāmi, mā evaṃ avaca, ettakaṃ kālaṃ mayā therassa na kiñci vajjaṃ diṭṭhapubbaṃ, na so maṇiṃ gaṇhātīti. Maṇikāro theraṃ pucchi – “bhante, imasmiṃ ṭhāne maṇiratanaṃ tumhehi gahita”nti. Na gaṇhāmi, upāsakāti. Bhante, na idha añño atthi, tumhehiyeva gahito bhavissati, detha me maṇiratananti. So tasmiṃ asampaṭicchante puna bhariyaṃ āha – “thereneva maṇi gahito, pīḷetvā naṃ pucchissāmī”ti. Sā, sāmi, mā no nāsayi, varaṃ amhehi dāsabyaṃ upagantuṃ, na ca theraṃ evarūpaṃ vattunti. So “sabbeva mayaṃ dāsattaṃ upagacchantā maṇimūlaṃ na agghāmā”ti rajjuṃ gahetvā therassa sīsaṃ veṭhetvā daṇḍena ghaṭṭesi. Therassa sīsato ca kaṇṇanāsāhi ca lohitaṃ pagghari, akkhīni nikkhamanākārappattāni ahesuṃ, so vedanāpamatto bhūmiyaṃ pati. Koñco lohitagandhenā gantvā lohitaṃ pivi. Atha naṃ maṇikāro there uppannakodhavegena “tvaṃ kiṃ karosī”ti pādena paharitvā khipi. So ekappahāreneva maritvā uttāno ahosi.
Thero taṃ disvā, upāsaka, sīse veṭhanaṃ tāva me sithilaṃ katvā imaṃ koñcaṃ olokehi “mato vā, no vā”ti. Atha naṃ so āha – “eso viya tvampi marissasī”ti. Upāsaka, iminā so maṇi gilito, sace ayaṃ na amarissā, na te ahaṃ marantopi maṇiṃ ācikkhissanti. So tassa udaraṃ phāletvā maṇiṃ disvā pavedhento saṃviggamānaso therassa pādamūle nipajjitvā “khamatha, me, bhante, ajānantena mayā kata”nti āha. Upāsaka, neva tuyhaṃ doso atthi, na mayhaṃ, vaṭṭassevesa doso, khamāmi teti. Bhante, sace me khamatha, pakatiniyāmeneva me gehe nisīditvā bhikkhaṃ gaṇhathāti. “Upāsaka, na dānāhaṃ ito paṭṭhāya paresaṃ gehassa antochadanaṃ pavisissāmi, antogehapavesanasseva hi ayaṃ doso, ito paṭṭhāya pādesu āvahantesu gehadvāre ṭhitova bhikkhaṃ gaṇhissāmī”ti vatvā dhutaṅgaṃ samādāya imaṃ gāthamāha –
“Paccati munino bhattaṃ, thokaṃ thokaṃ kule kule;
Piṇḍikāya carissāmi, atthi jaṅghabalaṃ mamā”ti. (theragā. 248) –
Idañca pana vatvā thero teneva byādhinā na cirasseva parinibbāyi. Koñco maṇikārassa bhariyāya kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Maṇikāro kālaṃ katvā niraye nibbatti. Maṇikārassa bhariyā there muducittatāya kālaṃ katvā devaloke nibbatti. Bhikkhū satthāraṃ tesaṃ abhisamparāyaṃ pucchiṃsu. Satthā, “bhikkhave, idhekacce gabbhe nibbattanti, ekacce pāpakārino niraye nibbattanti, ekacce katakalyāṇā devaloke nibbattanti, anāsavā pana parinibbāyantī”ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
“Gabbhameke uppajjanti, nirayaṃ pāpakammino;
Saggaṃ sugatino yanti, parinibbanti anāsavā”ti.
Tattha gabbhanti idha manussagabbhova adhippeto. Sesamettha uttānatthameva.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
Maṇikārakulūpakatissattheravatthu dasamaṃ.
IX. 10. The Jeweler, the Monk, and the Heron
Bản Anh · E. W. Burlingame, Buddhist Legends (1921)
126. Some are reborn on earth, evildoers go to hell,
The righteous go to heaven, Arahats pass to Nibbāna.
This religious instruction was given by the Teacher while he was in residence at Jetavana with reference to Tissa, an Elder who resorted to a jeweler for alms.
This Elder, it seems, had taken his meals in the house of a certain jeweler for twelve years, and the master and mistress of the household had ministered to his wants as faithfully as a mother or father might do. Now one day the jeweler sat chopping some meat, and the Elder sat before him. At that moment King Pasenadi Kosala sent a certain precious stone to the jeweler together with the following message, “Clean it, pierce it, and send it back.” The jeweler, although his hands were covered with blood, took the stone in his hand and placed it in a jewel-box. Then he went into an inner room to wash his hands.
Now the jeweler had a pet heron in his house; and the heron, concluding from the smell of blood that the jewel must be a piece of meat, swallowed the jewel before the very eyes of the Elder. When the jeweler returned and discovered that the jewel had disappeared, he asked his wife and his sons in turn,” Did you take the jewel?” “Indeed we did not take it,” they replied. The jeweler immediately concluded, “The Elder must have taken it;” and whispered to his wife, “The Elder must have taken the jewel.” His wife replied, “Husband, say not so. During all the years the Elder has visited this house, I have never observed a flaw in him; it was not he that took the jewel.”
Then the jeweler asked the Elder, “Reverend Sir, did you take a precious stone in this place?” “No, lay disciple, I did not take it.” “Reverend Sir, there was nobody else here. You, and you alone, must have taken the jewel. Give me back the precious stone.” Since the Elder steadfastly refused to admit that he had taken the jewel, the jeweler said to his wife, “It must have been the Elder that took the jewel. I will question him even by torture.” “Husband, do not ruin us; it were better far for us to become slaves than to lay such a charge at the door of the Elder.” But the jeweler replied, “Were all of us to become slaves, we should not bring the price of that jewel.”
The jeweler took a rope, bound the head of the Elder, and beat him on the head with a stick. Blood streamed from the Elder’s head, ears, and nostrils, and his eyes looked as though they would pop out of their sockets. Overwhelmed with the pain, the Elder fell prostrate on the ground. The heron sniffing the blood, approached the Elder and began to drink the blood. At this the jeweler, beside himself with anger at the Elder, screamed, “What are you doing here?” and kicked the heron out of the way. But a single blow sufficed to kill the heron and he turned over on his back.
When the Elder saw that, he said to the jeweler, “Lay disciple, just slacken the rope about my head and see whether the heron is dead or not.” The jeweler answered him, “You also will die just as has this heron.” “Lay disciple, it was this heron that swallowed that jewel. However, had not the heron died, I would sooner have died myself than have told you what became of the jewel.” The jeweler immediately ripped open the crop of the heron, and the first thing he saw was the jewel. Thereupon he trembled in every limb, his heart palpitated with excitement, and flinging himself at the feet of the Elder, he said, “Pardon me, Reverend Sir; what I did I did in my ignorance.” “Lay disciple,” replied the Elder, “it was not your fault at all, and neither was it my fault; the round of existences alone is to blame for this. I pardon you freely.” “Reverend Sir, if it is really true that you have pardoned me, then pray take your accustomed seat in my house once more and accept alms at my hands.” “Lay disciple, I shall not henceforth set foot under the roof of anybody’s house; my present plight is the result of entering other men’s houses. From this time forth, whithersoever my feet may carry me, I shall receive alms only when standing at the house-door.” Thus did the Elder speak, taking upon himself one of the Pure Precepts. And when he had thus spoken, he pronounced the following Stanza,
Food is cooked for the sage, a little here and a little there, in one house after another.
I will journey about on my round for alms; a good stout leg is mine.
But not long after the Elder had spoken these words, he passed into Nibbāna as the result of the beating he had received at the hands of the jeweler. The heron was reborn in the womb of the jeweler’s wife. When the jeweler died, he was reborn in Hell. When the jeweler’s wife died, she was reborn, because of her soft-heartedness towards the Elder, in the World of the Gods.
The monks asked the Teacher about their future state. Said the Teacher, “Monks, of living beings here in this world, some reenter the womb; others who are evildoers go to Hell; others, who have done good deeds go to the World of the Gods; while they that have rid themselves of the Contaminations, pass to Nibbāna.” So saying, he joined the connection, and preaching the Law, pronounced the following Stanza,
126. Some are reborn on earth, evildoers go to hell,
The righteous go to heaven, Arahats pass to Nibbāna.
- For a discussion of the motif on which this story turns, see Bloomfield, JAOS., 36, 63-65. Text: N iii. 34-37.
Biên tập trang: Tuệ Minh
Nguồn trích dẫn
- Bản Việt: Trưởng lão Pháp Minh dịch từ Pāli, Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā), quyển 3, NXB Tôn Giáo, 2011; bản số hoá trên theravada.vn. Chép nguyên văn bản dịch, chỉ trình bày lại cho dễ đọc.
- Bản Pāli: Dhammapada-aṭṭhakathā, Chaṭṭhasaṅgāyana Tipiṭaka, Viện Nghiên cứu Vipassana (VRI), tipitaka.org.
- Bản Anh: Eugene Watson Burlingame dịch, Buddhist Legends, Harvard Oriental Series 28–30, 1921 (thuộc phạm vi công cộng); bản số hoá do Ānandajoti Bhikkhu hiệu đính, ancient-buddhist-texts.net.
- Bản dịch tiếng Việt thuộc quyền của dịch giả và nơi ấn hành, được đăng để học Pháp, không thu phí. Nếu chủ sở hữu bản quyền yêu cầu, xin liên hệ Hoan Hỉ (0902 332 970) để chúng tôi điều chỉnh ngay.