Ăn uống chánh niệm theo lời Phật

Ông vua ăn hết một đấu cơm

Tương Ưng Bộ 3.13 kể: vua Ba-tư-nặc nước Kiều-tát-la (Kosala) thường ăn cơm nấu từ cả một đấu (doṇa) gạo. Một hôm, ăn xong, vua đến gặp Đức Phật, vừa ngồi vừa thở hổn hển. Biết vậy, Đức Phật nói bài kệ:

Con người thường chánh niệm,
Được ăn, biết phải chăng,
Chừng mực, cảm thọ mạnh,
Già chậm, tuổi thọ dài.

Tương Ưng Bộ 3.13, đoạn 3.1–3.4

Vua nhờ cậu thanh niên Sudassana học thuộc bài kệ ngay trước mặt Đức Phật, và hứa trả cậu một trăm đồng mỗi ngày để mỗi bữa ăn đọc lại bài kệ cho vua nghe (đoạn 4.3–4.5). Dần dần, vua quen với lượng cơm nhiều nhất chỉ một nāḷi, một đơn vị đong nhỏ. Ít lâu sau, thân thể gọn gàng, vua vuốt tay chân mình và nói: “Đức Thế Tôn đã thương tưởng ta cả hai mặt: lợi ích đời này và lợi ích đời sau” (đoạn 6.1–6.4).

Câu chuyện có mấy chi tiết rất hay. Đức Phật không trách vua, không ra lệnh ăn kiêng. Ngài trao một câu để nhớ. Và nhà vua không bỏ ngay một lần, mà “dần dần” (anupubbena). Thay đổi thói quen ăn uống cần một lời nhắc lặp lại, và cần thời gian.

Pháp Cú kệ 204 nói: “Sức khỏe là lợi lộc lớn nhất, biết đủ là của cải quý nhất” (Pháp Cú, kệ 204). Chú giải Pháp Cú kể một câu chuyện tương tự: sau khi bớt ăn theo lời khuyên của Đức Phật, vua Ba-tư-nặc trở lại thưa rằng nay thân thể khỏe nhẹ, lòng được an vui, và Đức Phật nói bài kệ này.

Biết vì sao mình ăn

Trong Kinh Tất Cả Lậu Hoặc, Đức Phật dạy vị Tỷ-kheo quán xét đúng cách trước khi dùng thức ăn:

Vị ấy như lý giác sát, thọ dụng món ăn khất thực không phải để vui đùa, không phải để đam mê, không phải để trang sức, không phải để tự làm đẹp mình, mà chỉ để thân này được sống lâu và được bảo dưỡng, để thân này khỏi bị thương hại, để hỗ trợ phạm hạnh, nghĩ rằng: “Như vậy, ta diệt trừ các cảm thọ cũ và không cho khởi lên các cảm thọ mới, và ta sẽ không có lỗi lầm, sống được an ổn”.

Trung Bộ 2, đoạn 14.2

Lời quán này dành cho người xuất gia, nhưng người tại gia cũng học được rất nhiều. “Dứt cảm giác khó chịu cũ” là hết đói. “Không làm khởi lên cảm giác khó chịu mới” là đừng ăn đến mức no căng, nặng bụng, buồn ngủ. Giữa hai điểm ấy là chỗ vừa đủ.

Thử hình dung một anh nhân viên trẻ, trưa nào cũng vừa ăn cơm hộp vừa lướt điện thoại. Mười phút sau hộp cơm đã hết, anh không nhớ mình ăn món gì, chỉ thấy no quá và buồn ngủ cả buổi chiều. Anh không ăn nhiều vì đói, mà vì tâm đang ở chỗ khác.

Tỉnh giác khi ăn, uống, nhai, nếm

Kinh Niệm Xứ dạy tỉnh giác trong mọi việc, trong đó có “tỉnh giác khi ăn, uống, nhai, nếm” (Trung Bộ 10, đoạn 8.1). Ăn trong tỉnh giác nghĩa là biết vị cơm, biết miếng nhai, biết khi nào bụng đã đủ. Đức Phật cũng kể rằng nhờ ăn ngày một bữa, Ngài thấy mình “ít bệnh, ít đau, thân thể nhẹ nhàng, có sức lực và sống thoải mái” (Trung Bộ 21, đoạn 7.5). Đó là nếp của người xuất gia; người tại gia không cần làm theo, nhưng có thể thấy mối liên hệ giữa ăn có chừng mực và một thân khỏe, nhẹ. Bài Vì sao sư Nam tông không ăn chiều và Phật tử có phải ăn chay không nói thêm về chuyện ăn uống của người tu.

Một gợi ý cho bữa ăn tới

• Trước khi ăn, dừng lại một hơi thở và tự hỏi: “Mình ăn để làm gì?” Câu trả lời đơn giản là đủ: để có sức làm việc, để nuôi thân.
• Ba miếng đầu, cất điện thoại, chỉ ăn và biết mình đang ăn: vị mặn, vị ngọt, độ mềm của cơm.
• Giữa các miếng, đặt đũa xuống một lát.
• Dừng lại khi thấy vừa no, trước khi no căng. Như vua Ba-tư-nặc, hãy chọn một câu nhắc riêng, viết lên tờ giấy dán gần bàn ăn.

Không cần thay đổi tất cả cùng lúc. Chỉ cần một bữa mỗi ngày được ăn trong tỉnh giác, bạn sẽ dần nhận ra cơ thể mình thật sự cần bao nhiêu.