Buồn chán kéo dài: Phật dạy gì, và khi nào cần tìm bác sĩ

Trước hết, một lời thật lòng

Nếu bạn đang đọc bài này vì đã buồn lâu đến mức thấy cuộc sống không còn ý nghĩa, xin bạn đọc đoạn này trước, và biết rằng bạn không có lỗi gì khi cảm thấy như vậy. Buồn chán kéo dài, mệt mỏi không rõ lý do, mất hứng thú với cả những điều mình từng yêu, ngủ quá ít hay quá nhiều, thấy mình vô dụng: đó có thể là dấu hiệu của một tình trạng sức khỏe, cần được bác sĩ hay chuyên gia sức khỏe tâm thần khám và điều trị, như mọi bệnh khác. Bạn không cần đợi đến lúc “thật nặng” mới được tìm giúp đỡ.

Nếu có lúc bạn nghĩ đến việc làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân bạn tin cậy, liên hệ bác sĩ hay chuyên gia sức khỏe tâm thần, hoặc đến cơ sở y tế gần nhất. Nếu bạn thấy mình có thể làm hại bản thân ngay lúc này, hãy gọi cấp cứu 115 hoặc nhờ người bên cạnh đưa đến bệnh viện.

Ngồi thiền, tụng kinh, đọc sách Phật không thay thế được việc điều trị. Chúng có thể đi cùng nhau, như hai bàn tay cùng nâng một vật nặng.

Đức Phật tự tay chăm sóc người bệnh

Luật tạng kể có lần Đức Phật cùng Tôn giả A-nan (Ānanda) đi thăm các chỗ ở, gặp một vị Tỷ-kheo bị bệnh kiết lỵ nằm giữa phân và nước tiểu của mình, không ai chăm sóc. Ngài bảo Tôn giả A-nan đi lấy nước; Đức Phật dội nước, Tôn giả A-nan lau rửa, rồi Ngài nâng đầu, Tôn giả A-nan nâng chân, đặt vị ấy lên giường (Luật tạng, Đại Phẩm, chương Y, đoạn 26.1.1–26.2.7). Sau đó Ngài nhóm chư Tăng lại và dạy: “Này các Tỷ-kheo, các thầy không có mẹ, không có cha để chăm sóc các thầy. Nếu các thầy không chăm sóc lẫn nhau thì ai sẽ chăm sóc? Ai muốn chăm sóc Ta, hãy chăm sóc người bệnh” (đoạn 26.3.11–26.3.13).

Bậc Giác Ngộ không bảo vị Tỷ-kheo bệnh hãy tự thiền cho khỏi. Ngài lo cho thân bệnh trước. Ngay sau đó, Ngài còn dạy người bệnh dễ chăm sóc là người chịu dùng thuốc và nói thật với người chăm mình bệnh đang nặng hơn hay nhẹ đi (đoạn 26.6.1–26.6.2). Trong Kinh Sīvaka, Ngài nói có những cảm thọ khởi lên do mật, đờm, gió trong thân, do thời tiết thay đổi, do chăm sóc thân không đúng cách, chứ không phải mọi điều ta cảm nhận đều do nghiệp cũ (SN 36.21, đoạn 2.1–3.7). Kinh không nói riêng về chứng buồn chán kéo dài, nhưng tinh thần ấy giúp ta hiểu: có khi gốc của nỗi buồn nằm một phần ở thân, và cần được chữa ở đó.

Mũi tên thứ nhất và mũi tên thứ hai

Kinh Mũi Tên kể rằng cả người chưa hiểu Pháp lẫn đệ tử bậc Thánh đều cảm nhận lạc thọ, khổ thọ, thọ không lạc không khổ (SN 36.6, đoạn 1.1–1.2). Người tu không phải người không bao giờ gặp khổ thọ. Sự khác biệt nằm ở chỗ khác: người phàm chưa học Pháp, khi bị khổ thọ chạm đến, thì sầu muộn, than khóc, rơi vào mê loạn, như người bị bắn một mũi tên rồi lại bị bắn thêm mũi tên thứ hai (đoạn 1.5–1.10).

Kinh nói về khổ thọ nơi thân. Mượn hình ảnh ấy cho nỗi buồn, mũi tên thứ hai thường là những câu ta tự nói với mình: “Sao mình cứ mãi thế này”, “Người khác đều ổn, chỉ mình là không”, “Tu mà còn buồn thì tu làm gì”. Bạn chưa rút được mũi tên thứ nhất ngay. Nhưng có thể nhận ra mũi tên thứ hai khi nó vừa được giương lên, và nhẹ nhàng đặt nó xuống: “Đây là một ý nghĩ, không phải sự thật về mình.”

Đừng đi một mình

Tôn giả A-nan có lần thưa rằng có bạn lành là một nửa đời sống phạm hạnh. Đức Phật dạy: “Chớ nói vậy, này A-nan! Có bạn lành, có người đồng hành tốt, có người thân cận tốt, điều này là toàn bộ đời sống phạm hạnh” (Tương Ưng Bộ 45.2, đoạn 2.1–2.2). Nếu ngay trên con đường giải thoát, bạn lành đã quan trọng đến thế, thì trong những ngày tâm nặng trĩu, việc nhắn cho một người bạn “mình đang không ổn” không phải là làm phiền ai. Đó là đi đúng đường. Theo tinh thần ấy, người bác sĩ, nhà trị liệu tận tâm cũng là một dạng bạn lành.

Những điều nhỏ có thể làm mỗi ngày

• Vài phút với hơi thở. Không cần ngồi lâu. Chỉ cần biết “thở vào dài, thở ra dài” như Kinh Nhập Tức Xuất Tức Niệm dạy (Trung Bộ 118, đoạn 18.1). Nếu ngồi thiền làm bạn thấy nặng hơn, hãy đi bộ chậm, hay chỉ dừng lại và nói với bác sĩ điều ấy.
• Tâm từ với chính mình. Kinh Từ Bi dạy mong cho mọi loài được an vui (Kinh Tập 1.8, kệ 3). Bạn cũng là một trong mọi loài ấy. Bài Tâm từ là gì có hướng dẫn thêm.
• Giữ nhịp sống đơn giản. Ngủ dậy đúng giờ, ra ngoài nắng một chút, ăn đủ bữa. Đó cũng là chăm sóc thân đúng cách.
• Giữ lịch hẹn với bác sĩ và dùng thuốc đúng chỉ định nếu có, đừng tự ý ngưng thuốc.

Một gợi ý cho hôm nay

Hãy chọn một người bạn tin cậy và gửi một tin nhắn ngắn: “Dạo này mình hơi mệt, khi nào rảnh mình nói chuyện nhé.” Nếu nỗi buồn đã kéo dài hơn hai tuần, hãy đặt một lịch hẹn với bác sĩ; đó là một cách thương mình. Rồi tối nay, trước khi ngủ, đặt tay lên ngực, thở chậm ba hơi và nói thầm với chính mình: “Mong bạn được bình an.” Mỗi bước nhỏ ấy đều là một việc lành.