Phật giáo Nam truyền có những lễ lớn nào? Kinh nói gì và truyền thống thêm gì

Kinh không gọi ba mốc này là ngày lễ

Trước khi đi vào từng mốc, bạn cần nắm một ranh giới quan trọng. Kinh Nikāya, tức năm bộ kinh gốc bằng tiếng Pāli, ghi lại lời dạy và sự kiện trong đời Đức Phật, nhưng không đặt tên cho các sự kiện ấy thành ngày lễ để cử hành hằng năm. Việc chọn một ngày rằm âm lịch để cùng nhau nhớ lại một sự kiện là việc của truyền thống Nam truyền về sau. Bài này giữ ranh giới ấy trong từng mục, để bạn không nhầm phần truyền thống thành lời kinh.

Theo cách đọc của người viết, ranh giới này không làm giảm giá trị của ngày lễ. Ngày lễ vẫn có ý nghĩa khi người tham dự nhớ đúng điều kinh nói và sống theo điều ấy. Ngày lễ chỉ trở nên lệch lạc khi người ta gán cho kinh một nghi thức hay một lời hứa mà kinh không nói. Vì vậy mỗi mục dưới đây đều nêu rõ phần nào có câu kinh trích được và phần nào thuộc về truyền thống về sau.

Bạn có thể đọc thêm về Phật đản và Vesak theo Nam truyền tại Phật đản là ngày gì? Vesak theo Phật giáo Nam truyền, phần nào là lời kinh. Bài đó trình bày chi tiết hơn về Vesak, còn bài này đặt Vesak cạnh hai mốc còn lại để bạn thấy bức tranh chung của các lễ lớn trong năm. Bạn cũng có thể đọc thêm về mùng một và ngày rằm tại Mùng 1, ngày rằm Phật tử nên làm gì? Ngày Bố-tát theo kinh và phần phong tục.

Vesak vào rằm tháng tư âm lịch và lời kinh về nhập diệt

Vesak là một mốc được cử hành rộng rãi trong Phật giáo Nam truyền, vào rằm tháng tư âm lịch. Truyền thống Nam truyền gắn ngày này với cuộc đời Đức Phật, và phần lời kinh trích được trong bài này là phần ghi lại lúc Đức Phật nhập Niết-bàn, tức diệt độ sau khi giảng dạy xong con đường giải thoát. Kinh Đại Bát Niết-bàn thuộc Trường Bộ ghi lại những ngày cuối của Đức Phật, trong đó có lời báo trước của Ngài với Ānanda trước khi diệt độ.

Kinh này ghi rõ nơi và lúc Đức Phật nhập diệt như sau: “Này Ānanda, hôm nay khi canh cuối cùng đã mãn, tại Upavattana ở Kusinàrà, trong rừng Sāla của dòng họ Mallà, giữa hai cây sāla song thọ, Như Lai sẽ diệt độ.” (DN 16:4.38.4; Pāli: Ajja kho panānanda, rattiyā pacchime yāme kusinārāyaṁ upavattane mallānaṁ sālavane antarena yamakasālānaṁ tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati) Câu kinh này không mô tả một lễ kỷ niệm và không dặn người đời sau phải cử hành ngày này theo một nghi thức nào. Câu kinh chỉ ghi lại sự kiện nhập diệt do chính Đức Phật báo trước với Ānanda. Phần cử hành Vesak vào rằm tháng tư âm lịch là truyền thống Nam truyền về sau, được cộng đồng duy trì để cùng nhau nhớ lại cuộc đời và lời dạy của Đức Phật.

Bạn có thể đọc thêm về những ngày cuối của Đức Phật tại Những ngày cuối của Đức Phật: tuổi 80, bữa ăn của Cunda và lời dạy sau cùng. Theo cách đọc của người viết, cách nhớ Vesak đúng với tinh thần kinh là đọc lại những ngày cuối của Đức Phật và soi lại đời sống của bạn theo lời dạy ấy. Việc nhớ một ngày lễ chỉ thật sự có ích khi nó đưa bạn trở về với Pháp và Luật mà Đức Phật đã để lại.

Asāḷha vào rằm tháng sáu âm lịch và bài pháp đầu tiên

Asāḷha là mốc được cử hành vào rằm tháng sáu âm lịch, gắn với bài pháp đầu tiên của Đức Phật sau khi giác ngộ. Truyền thống Nam truyền gọi mốc này là ngày khai Pháp luân, tức ngày bánh xe Pháp bắt đầu lăn khi Đức Phật giảng bài pháp đầu tiên. Phần lời kinh trích được cho mốc này nằm trong Kinh Chuyển Pháp Luân thuộc Tương Ưng Bộ, và bài kinh này mở đầu bằng lời dạy tránh hai cực đoan.

Kinh Chuyển Pháp Luân thuộc Tương Ưng Bộ ghi rõ lời mở đầu của bài pháp đầu tiên như sau: “Có hai cực đoan này, này các Tỷ-kheo, một người xuất gia không nên thực hành theo.” (SN 56.11:2.1; Pāli: Dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā) Ở đây, các vị Tỷ-kheo, tức các vị tu sĩ nam đã xuất gia, được dạy rằng người xuất gia không nên thực hành theo hai cực đoan (đoạn 2.2 trở đi của cùng bài kinh nêu hai cực đoan là hưởng thụ dục lạc và hành hạ thân xác). Một phần nội dung của bài pháp là con đường Trung đạo, tức con đường tránh hai cực đoan và đi giữa. Bài kinh còn nói Bốn Thánh đế. Kinh ghi rõ: “Chính là con đường Thánh đạo Tám ngành, tức là: chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.” (SN 56.11:3.2–3.3; Pāli: Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṁ— sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi) Con đường này gồm chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định, và đây là nội dung mà ngày lễ Asāḷha mời người Phật tử nhớ lại.

Sau bài pháp đầu tiên, Kinh này ghi lại lời Đức Phật thốt lên đầy cảm hứng về người đầu tiên giác hiểu. Kinh ghi rõ: “Chắc chắn đã giác hiểu là Koṇḍañño (Kiều-trần-như)! Chắc chắn đã giác hiểu là Koṇḍañño!” (SN 56.11:14.2; Pāli: aññāsi vata bho, koṇḍañño, aññāsi vata bho, koṇḍaññoti) Theo cách đọc của người viết, lời này đánh dấu thời điểm Tăng đoàn đầu tiên có người chứng ngộ nhờ nghe pháp. Bạn có thể đọc nguyên văn Kinh Chuyển Pháp Luân tại Kinh Chuyển Pháp Luân. Ngày lễ Asāḷha vì vậy không chỉ là một ngày kỷ niệm, mà là dịp để người Phật tử nhớ lại con đường Trung đạo và tự hỏi bản thân đang nghiêng về cực đoan nào trong đời sống hằng ngày.

Māgha vào rằm tháng ba âm lịch và bài kệ giáo giới

Māgha là mốc được cử hành vào rằm tháng ba âm lịch, gắn với bài kệ giáo giới mà truyền thống gọi là bài kệ tóm tắt lời dạy chung của chư Phật. Phần lời kinh trích được cho mốc này nằm trong Kinh Đại Bổn thuộc Trường Bộ. Theo DN 14:3.28.1, bài kệ giáo giới này là Pātimokkha do Đức Phật Vipassī, một vị Phật thuở trước, tuyên đọc cho chư Tỷ-kheo; việc gắn bài kệ với ngày Māgha là truyền thống và chú giải.

Kinh này ghi rõ hai dòng đầu của khổ kệ này như sau: “Mọi điều ác không làm, hướng tâm các thiện nghiệp.” (DN 14:3.28.6–3.28.7; Pāli: Sabbapāpassa akaraṇaṁ, kusalassa upasampadā) Kinh ghi tiếp hai dòng sau của khổ kệ này như sau: “Giữ tâm trí thanh tịnh, chính lời chư Phật dạy.” (DN 14:3.28.8–3.28.9; Pāli: Sacittapariyodapanaṁ, etaṁ buddhānasāsanaṁ) Theo cách đọc của người viết, bài kệ này tóm tắt toàn bộ hướng tu trong ba việc, đó là tránh điều ác, làm điều thiện và giữ tâm thanh tịnh. Đây là phần có trong kinh Nikāya và có thể trích dẫn được.

Phần cần phân biệt rõ là câu chuyện về một buổi tụ hội đông đảo gắn với ngày Māgha. Truyền thống về sau và chú giải kể lại sự kiện nhiều vị đệ tử tụ hội trong ngày này, nhưng phần tụ hội ấy không nằm trong câu kinh trích được ở đây. Bài này ghi rõ ranh giới ấy để bạn không nhầm một câu chuyện truyền thống thành lời kinh. Điều kinh nói chắc chắn là bài kệ giáo giới, còn việc cử hành Māgha vào rằm tháng ba âm lịch là truyền thống Nam truyền về sau.

Các dịp thuộc Luật tạng mà bài này chưa trình bày

Ngoài ba mốc trên, truyền thống Nam truyền còn có các dịp thuộc Luật tạng, tức bộ sách ghi giới luật cho Tăng đoàn. Hai tên thường được nhắc là Kathina, tức lễ dâng y sau mùa an cư, và Pavāraṇā, tức ngày kết thúc mùa an cư. Bài này chỉ nhắc tên hai dịp này mà không trình bày chi tiết, vì trong đề của bài này không có câu trích nào từ Luật tạng cho hai dịp ấy. Kinh Nikāya không nói hai dịp này như ngày lễ, và bài này không phát minh nghi thức cho các dịp ấy.

Theo cách đọc của người viết, việc ghi rõ giới hạn này cũng là một phần của sự trung thực với kinh. Một bài viết tốt không phải bài viết kể hết mọi lễ trong năm bằng mọi giá, mà là bài viết nói rõ phần nào có nguồn kinh, phần nào thuộc Luật tạng và phần nào thuộc truyền thống về sau. Khi bạn gặp một bài viết khác mô tả chi tiết nghi thức của các dịp thuộc Luật tạng, bạn nên hỏi bài ấy dựa vào bản Luật tạng nào và đoạn nào, trước khi xem đó là lời Phật dạy.

Ví dụ của người viết, không phải chuyện trong kinh. Một gia đình giữ ngày giỗ để nhớ người đã khuất sẽ thấy ngày ấy có ý nghĩa khi con cháu sống tử tế và nhớ lời dặn của người xưa, chứ không phải khi mâm cúng cầu kỳ nhất. Ngày lễ Phật giáo cũng vậy, giá trị của ngày lễ nằm ở việc nhớ và sống theo lời dạy, chứ không nằm ở hình thức cử hành.

Người Phật tử nên dùng ngày lễ như thế nào

Từ ba mốc đã trình bày, người Phật tử có thể rút ra một cách dùng ngày lễ rất giản dị. Vào dịp Vesak, bạn đọc lại đoạn kinh về nhập diệt đã trích ở trên (DN 16:4.38.4). Vào dịp Asāḷha, bạn đọc lại Kinh Chuyển Pháp Luân và tự hỏi bản thân đang nghiêng về hưởng thụ hay hành hạ thân xác, rồi trở về với con đường Trung đạo. Vào dịp Māgha, bạn đọc lại bài kệ giáo giới trong Kinh Đại Bổn và soi lại ba việc là tránh điều ác, làm điều thiện và giữ tâm thanh tịnh.

Bạn có thể đọc thêm về sám hối theo kinh Nikāya tại Sám hối theo kinh Nikāya. Theo cách đọc của người viết, sám hối trong ngày lễ không phải một nghi thức xóa lỗi, mà là việc thấy rõ lỗi, sửa đúng pháp và giữ gìn về sau. Người Phật tử đến chùa trong ngày lễ vì vậy không cần tìm một nghi thức đặc biệt, mà cần một buổi nghe pháp, một thời giữ giới và một việc thiện cụ thể trong ngày ấy.

Bạn cũng có thể đọc thêm về Phật giáo Nam truyền là gì tại Phật giáo Nam truyền là gì, và có phải “Tiểu thừa”?. Theo cách đọc của người viết, các ngày lễ lớn trong năm giống như những cột mốc nhắc người Phật tử dừng lại và nhìn lại con đường tu tập của bản thân. Nhớ được lời dạy gắn với từng mốc là đã dùng ngày lễ đúng với tinh thần của kinh.

Hỏi nhanh

Phật giáo Nam truyền có những lễ lớn nào trong năm?

Ba mốc thường được nhớ là Vesak vào rằm tháng tư âm lịch, Asāḷha vào rằm tháng sáu âm lịch và Māgha vào rằm tháng ba âm lịch. Kinh Nikāya không gọi các mốc này là ngày lễ, việc cử hành là truyền thống về sau.

Kinh nói gì về Vesak?

Phần kinh trích được là lời ghi về lúc Đức Phật nhập diệt (DN 16, đoạn 4.38.4). Việc cử hành Vesak vào rằm tháng tư âm lịch là truyền thống Nam truyền về sau.

Ngày Asāḷha nhớ điều gì?

Ngày Asāḷha nhớ bài pháp đầu tiên trong Kinh Chuyển Pháp Luân, mở đầu bằng lời tránh hai cực đoan (SN 56.11, đoạn 2.1) và nêu con đường Thánh đạo Tám ngành (SN 56.11, đoạn 3.2–3.3).

Ngày Māgha nhớ điều gì?

Ngày Māgha nhớ bài kệ giáo giới trong Kinh Đại Bổn, gồm việc tránh điều ác và hướng tâm vào thiện nghiệp (DN 14, đoạn 3.28.6–3.28.7), cùng việc giữ tâm thanh tịnh (DN 14, đoạn 3.28.8–3.28.9). Câu chuyện tụ hội đông đảo là truyền thống và chú giải, không nằm trong câu kinh trích ở đây.

Ngoài ba mốc này còn lễ nào khác không?

Còn các dịp thuộc Luật tạng như lễ dâng y sau mùa an cư, nhưng bài này không trình bày chi tiết vì không có câu trích từ Luật tạng trong đề.

Câu chốt: Kinh Nikāya không gọi Vesak, Asāḷha và Māgha là ngày lễ, nhưng ba mốc ấy nhắc bạn nhớ Đức Phật, bài pháp đầu tiên và một khổ kệ lời dạy chung của chư Phật.