Phật tử tại gia sống thế nào: sáu phương và cách dùng của cải

Người thanh niên lạy sáu phương

Bài kinh mở đầu bằng một cảnh rất đời thường. Sáng sớm, chàng thanh niên Siṅgālaka, con một gia chủ, quần áo tóc tai còn ướt, chắp tay lạy bốn phương, phương trên và phương dưới. Đức Phật đi khất thực ngang qua và hỏi vì sao. Chàng đáp: cha tôi lúc lâm chung dặn “con hãy lễ các phương”, và vì kính lời cha nên tôi làm theo (DN 31, đoạn 1.3–2.10).

Đức Phật không chê lòng hiếu thảo ấy. Ngài chỉ nói: trong giáo pháp của bậc Thánh, sáu phương không được lễ như vậy (đoạn 2.12). Rồi Ngài cho sáu phương một ý nghĩa mới: cha mẹ là phương đông, thầy là phương nam, vợ con là phương tây, bạn bè đồng nghiệp là phương bắc, người giúp việc và người làm công là phương dưới, các vị sa-môn, bà-la-môn là phương trên (đoạn 27.1–27.3).

Bổn phận hai chiều

Điều đặc biệt là mỗi phương đều có hai chiều: ta làm gì cho họ, và họ đáp lại thế nào.

• Con với cha mẹ: con nghĩ “cha mẹ đã nuôi tôi, tôi sẽ nuôi lại cha mẹ; làm việc thay cha mẹ; giữ gìn gia đình dòng họ; xứng đáng thừa hưởng gia tài; khi cha mẹ qua đời, làm phước hồi hướng” (đoạn 28.2). Cha mẹ thì ngăn con làm điều ác, khuyến khích con làm điều lành, cho con học nghề, lo cho con người bạn đời xứng đáng, và trao gia tài đúng lúc (đoạn 28.4).
• Trò với thầy: trò đứng dậy chào, phục vụ, chăm chú lắng nghe, giúp đỡ, chuyên cần học nghề. Thầy dạy dỗ chu đáo, giúp trò nắm vững điều đã học, giảng rõ mọi hiểu biết về nghề, giới thiệu trò với bạn bè, và che chở trò ở mọi nơi (đoạn 29.2–29.4).
• Chồng với vợ: chồng tôn trọng, không coi thường, chung thủy, giao quyền quán xuyến trong nhà, sắm sửa trang sức cho vợ. Vợ sắp xếp việc nhà chu đáo, đối xử tốt với người giúp việc trong nhà, chung thủy, giữ gìn tài sản làm ra, khéo léo và siêng năng trong mọi việc (đoạn 30.2–30.4).
• Với bạn bè: rộng rãi, nói lời dễ nghe, giúp đỡ, đối xử bình đẳng, nói lời thành thật. Bạn tốt sẽ che chở khi mình sơ suất, giữ tài sản cho mình khi mình sơ suất, là chỗ dựa khi mình sợ hãi, không bỏ rơi khi mình gặp nạn, và quý trọng con cháu mình (đoạn 31.2–31.4).
• Chủ với người làm: giao việc vừa sức, trả lương và lo bữa ăn đầy đủ, chăm sóc khi ốm đau, chia sẻ món ngon, cho nghỉ đúng lúc. Người làm sẽ dậy trước chủ, nghỉ sau chủ, chỉ nhận những gì được cho, làm việc chu đáo, và nói tốt về chủ (đoạn 32.2–32.4).
• Với các bậc tu hành: đối xử bằng thân, lời, ý đầy tâm từ, mở cửa đón tiếp, cúng dường vật dụng. Các vị ấy đáp lại theo sáu cách: ngăn điều ác, khuyến khích điều lành, thương tưởng với tâm hiền thiện, dạy điều chưa nghe, giải rõ điều đã nghe, và chỉ con đường đến cõi trời (đoạn 33.2–33.4).

Ví dụ đời thường: một người chủ quán nhỏ cho nhân viên nghỉ phép khi con ốm, và nhân viên ấy giữ quán chu đáo như của mình. Đó là phương dưới được “che chở” theo đúng nghĩa của kinh: mỗi phương được che chở như vậy thì được an ổn, không còn hiểm nguy (đoạn 32.6).

Sáu đường hao của

Đức Phật cũng rất thực tế về tiền bạc. Ngài kể ra sáu đường làm tiêu tán của cải: nghiện rượu và các chất say, la cà đường phố ban đêm, mê mải hội hè, cờ bạc, giao du với bạn xấu, và lười biếng (DN 31, đoạn 7.2). Riêng rượu, kinh nêu sáu tai hại: mất tiền ngay trước mắt, dễ sinh cãi vã, dễ mắc bệnh, mang tiếng xấu, làm điều đáng hổ thẹn, và trí tuệ suy yếu (đoạn 8.2). Hơn hai mươi lăm thế kỷ trôi qua, danh sách ấy gần như không cần sửa.

Làm ra và dùng của cải

Đạo Phật không bảo người tại gia phải nghèo. Trong Tăng Chi Bộ 4.61, Đức Phật khen của cải “do siêng năng tinh tấn làm ra, do sức đôi tay tích lũy, do mồ hôi đổ xuống, hợp pháp, đúng đắn” (AN 4.61, đoạn 13.1), và chỉ bốn cách dùng xứng đáng: làm cho bản thân, cha mẹ, vợ con, người làm, bạn bè được an vui (đoạn 13.3–13.6); phòng hộ trước tai họa như hỏa hoạn, lũ lụt, vua quan, trộm cướp (đoạn 14.1–14.2); làm năm lễ cúng cho bà con, khách, tổ tiên đã khuất, vua và chư thiên (đoạn 15.1–15.2); và cúng dường các sa-môn, bà-la-môn sống chân chính (đoạn 16.1).

Trường Bộ 31 còn có một lời khuyên chi tiêu dễ nhớ: chia của cải làm bốn phần, một phần để hưởng dùng, hai phần đầu tư vào công việc, phần thứ tư để dành phòng khi khó khăn (kệ, đoạn 26.18–26.22). Kinh Điềm Lành cũng gom lại tinh thần ấy trong một câu kệ: “Phụng dưỡng mẹ và cha, thương yêu vợ con mình, làm việc không rối rắm” (Snp 2.4, kệ 6).

Một gợi ý nhỏ

Tuần này, hãy chọn một trong sáu phương mà bạn thấy mình đang lơ là nhất. Có thể là gọi điện hỏi thăm cha mẹ, cảm ơn một người thầy cũ, hay trả lương đúng hẹn và hỏi han người giúp việc. Làm một việc nhỏ, cụ thể cho phương ấy. Lễ sáu phương theo lời Phật dạy là như vậy.