Sáu căn, sáu trần: “tất cả” mà Đức Phật nói đến

“Tất cả” là gì

Tương Ưng Bộ 35.23 ngắn đến bất ngờ. Đức Phật nói: “Này các Tỷ-kheo, Ta sẽ giảng cho các thầy về tất cả… Thế nào là tất cả? Đó là mắt và các sắc, tai và các tiếng, mũi và các mùi, lưỡi và các vị, thân và các xúc chạm, ý và các pháp: cái ấy được gọi là tất cả” (đoạn 1.2–1.6). Nếu có ai muốn gạt bỏ cái tất cả này để chỉ ra một cái tất cả khác, thì lời ấy chỉ là lời nói suông, vì điều ấy nằm ngoài tầm hiểu biết của người ấy (đoạn 1.7–1.11). Thế giới của kinh nghiệm là thế giới đi qua sáu cánh cửa.

Sáu bộ sáu

Kinh Sáu Sáu (Trung Bộ 148) xếp kinh nghiệm thành sáu nhóm, mỗi nhóm sáu: sáu nội xứ, sáu ngoại xứ, sáu thức, sáu xúc, sáu thọ, sáu ái (đoạn 3.1). Và nối chúng thành một chuỗi: “Do mắt và các sắc làm duyên, nhãn thức sinh khởi; sự gặp gỡ của ba pháp ấy là xúc; do xúc làm duyên mà có cảm thọ; do cảm thọ làm duyên mà có ái” (đoạn 9.3). Đó cũng là một đoạn của duyên khởi, diễn ra ngay trong từng lần nhìn, từng lần nghe.

Rồi kinh xét từng mắt xích: “Nếu ai nói: ‘Mắt là tự ngã’, điều ấy không hợp lý. Sự sinh khởi và sự hoại diệt của mắt đều được thấy rõ. Mà đối với cái gì có sự sinh khởi và sự hoại diệt được thấy rõ, thì người nói vậy buộc phải đi đến chỗ cho rằng: ‘Tự ngã của tôi sinh khởi rồi hoại diệt’” (đoạn 10.1–10.3). Cũng vậy với sắc, nhãn thức, nhãn xúc, thọ và ái, rồi với cả năm cửa kia (đoạn 10.7–15.12). Khi bài kinh được giảng xong, tâm của khoảng sáu mươi vị Tỷ-kheo được giải thoát khỏi các lậu hoặc (đoạn 41.10).

Tất cả đang bốc cháy

Ở núi Gayāsīsa, Đức Phật giảng cho một nghìn vị Tỷ-kheo:

—Tất cả, này các Tỷ-kheo, đều bị bốc cháy. Và này các Tỷ-kheo, tất cả cái gì đều bị bốc cháy? Mắt, này các Tỷ-kheo, bị bốc cháy. Các sắc bị bốc cháy. Nhãn thức bị bốc cháy. Nhãn xúc bị bốc cháy.

Tương Ưng Bộ 35.28, đoạn 1.3–1.5

Bốc cháy bởi lửa tham, lửa sân, lửa si (đoạn 1.7). Cùng chữ “tất cả” như SN 35.23, nhưng giờ được nhìn như một ngọn lửa đang cháy.

Sáu con vật và cây cột

Tương Ưng Bộ 35.247 có một ví dụ dễ nhớ. Một người bắt sáu con vật có sáu môi trường sống khác nhau: con rắn, con cá sấu (susumāra; có bản dịch hiểu là cá heo sông), con chim, con chó, con chó rừng, con khỉ. Buộc chúng chung một nút rồi thả ra, mỗi con kéo về nơi của nó: rắn muốn chui vào gò mối, cá sấu muốn xuống nước, chim muốn bay lên trời, chó muốn vào làng, chó rừng muốn ra bãi tha ma, khỉ muốn vào rừng; con nào khỏe nhất thì cả bọn bị kéo theo (đoạn 3.1–3.11). Nhưng nếu buộc cả sáu vào một cây cột chắc, chúng kéo mỏi rồi cũng đứng, ngồi, nằm cạnh cây cột ấy (đoạn 5.1–5.11). Sáu con vật là sáu căn; cây cột chắc là niệm thân (đoạn 6.1).

Giữ cửa giác quan trong đời thường

Kinh Tất Cả Lậu Hoặc dạy “quán xét đúng cách, sống thu thúc nhãn căn” (MN 2, đoạn 12.2). Tăng Chi Bộ 4.14 nói rõ thu thúc là gì: khi mắt thấy sắc, không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ chi tiết (đoạn 1.5). Và với ông Bāhiya, Đức Phật dạy ngắn gọn: “Khi thấy, chỉ là thấy; khi nghe, chỉ là nghe; khi cảm nhận, chỉ là cảm nhận; khi nhận biết, chỉ là nhận biết” (Ud 1.10, đoạn 8.2). Phần quán pháp của Kinh Niệm Xứ cũng dạy biết rõ mắt, biết rõ sắc, và biết rõ kiết sử sinh khởi do duyên cả hai (MN 10, đoạn 40.3).

Thử hình dung

Thử hình dung chị Vy lướt điện thoại lúc mười một giờ đêm và thấy quảng cáo một đôi giày. Mắt thấy, nhãn thức khởi, xúc, rồi một cảm giác dễ chịu, rồi “muốn quá”. Nếu chị dừng được ở “thấy một đôi giày đẹp”, chuỗi ấy dừng lại. Nếu chị phóng to hình, đọc nhận xét, tưởng tượng mình mang nó đi làm, là đang “nắm giữ chi tiết”. Không cần vứt điện thoại đi; chỉ cần biết chỗ nào trong chuỗi mình còn dừng lại được.

Một gợi ý nhỏ

Ngày mai, bạn hãy chọn một căn để giữ cửa: có thể là mắt khi dùng điện thoại, hay lưỡi trong bữa ăn. Mỗi lần ý muốn khởi lên, chỉ cần ghi nhận “đây là thấy”, “đây là thích”, rồi để nó qua. Khi muốn tu tập sâu hơn, hãy tìm một vị thầy hướng dẫn cách giữ niệm thân như cây cột chắc.