Sống chung với người khó tính: Phật dạy gì

Người hiền chỉ lộ ra khi gặp chuyện trái ý

Trong Kinh Ví Dụ Cái Cưa, Đức Phật kể chuyện bà chủ nhà Vedehikā ở thành Xá-vệ (Sāvatthī), nổi tiếng là người hiền hòa, khiêm nhu, điềm tĩnh. Người tớ gái Kāḷī muốn thử xem bà có thật như vậy không, nên cố ý dậy trễ. Lần đầu bà cau mày, lần thứ hai bà nặng lời, lần thứ ba bà cầm then cửa đánh vỡ đầu người tớ, và từ đó mang tiếng là người hung dữ (Trung Bộ 21, đoạn 9.1–9.45).

Đức Phật rút ra bài học: có người tỏ ra hiền hòa hết mức “chừng nào chưa gặp phải những lời nói trái ý”, và chỉ khi lời trái ý chạm đến mới biết người ấy có thật hiền hay không (đoạn 10.1–10.2). Kinh nói với các Tỷ-kheo; áp vào đời sống chung nhà, có thể hiểu người khó tính cũng là phép thử xem sự hiền lành của mình sâu đến đâu.

Năm cách nói mà ta sẽ gặp

Kinh nói thẳng: người khác khi nói với ta có thể nói đúng lúc hay không đúng lúc, đúng hay không đúng sự thật, dịu dàng hay thô bạo, có lợi ích hay không, với tâm từ hay với sân hận bên trong (đoạn 11.1–11.6). Điều ta chọn được là cách tự rèn mình:

Chư Tỷ-kheo, ở tại đây, các Ngươi cần phải học tập như sau: “Chúng ta sẽ giữ tâm của chúng ta không biến nhiễm, chúng ta sẽ không thốt ra những lời ác ngữ, chúng ta sẽ sống với lòng lân mẫn, với tâm từ bi, với nội tâm không sân hận.

Trung Bộ 21, đoạn 11.13

Rồi Đức Phật kể ví dụ quả đất: một người cầm cuốc đào chỗ này chỗ kia, hô “hãy hết là đất đi”, rốt cuộc chỉ chuốc lấy mệt nhọc, vì đất sâu rộng không đo lường được (đoạn 12.1–12.12), và dạy trải một “tâm như đất”, rộng lớn, không thù oán, đến khắp thế gian (đoạn 13.14). Có thể hiểu rằng lời cáu gắt rơi vào một tâm rộng như vậy thì khó đào được vào sâu.

Vén rêu mà uống nước

Trong Tăng Chi Bộ 5.162, Tôn giả Xá-lợi-phất (Sāriputta) chỉ cách dẹp oán với từng loại người. Với người việc làm thì tốt mà lời nói khó nghe, Ngài ví:

Rồi một người đi đến bị nóng nhiệt não, bị nóng bức bách, mệt mỏi, thèm uống nước, khát nước. Người ấy ngụp lặn trong hồ nước ấy, lấy hai tay gạt ra ngoài bùn và lá cây, lấy bàn tay bụm nước lại, uống rồi ra đi.

Tăng Chi Bộ 5.162, đoạn 4.2–4.4

Lúc ấy, Ngài dạy, đừng chú tâm vào lời nói không trong sạch của người ấy, mà hãy chú tâm vào việc làm tốt của họ (đoạn 4.5). Thử hình dung một người mẹ chồng nói năng rất gắt, nhưng sáng nào cũng dậy sớm nấu cháo cho cháu. Cái gắt là lớp rêu. Nồi cháo là nước trong. Còn với người mà cả lời nói lẫn việc làm đều không tốt, lòng cũng chẳng lúc nào rộng mở, Ngài dạy hãy khởi lòng thương như khi thấy một người bệnh nặng giữa đường, làng trước còn xa, làng sau cũng xa: “Mong vị này bỏ được ác hạnh nơi thân, lời, ý, tu tập thiện hạnh” (đoạn 6.2–6.11).

Năm cách dẹp oán

Tăng Chi Bộ 5.161 tóm gọn năm cách khi oán hận đã khởi lên đối với một người: tu tâm từ, tu tâm bi, tu tâm xả với người ấy; không nhớ đến, không chú tâm đến người ấy; và quán rằng người ấy là chủ của nghiệp mình, thừa hưởng nghiệp mình (AN 5.161, đoạn 1.3–1.13). Cách thứ tư rất thực tế khi ở chung một nhà: thôi nhai lại câu nói của họ. Pháp Cú cũng nói: ai còn ôm giữ ý “người ta chửi mắng tôi, lấy đồ của tôi” thì oán hận không lắng, ai buông được thì oán hận lắng xuống (Pháp Cú, kệ 3–4).

Giữ mình là giữ người

Tương Ưng Bộ 47.19 kể hai thầy trò làm xiếc trên cột tre. Người thầy nói: “Con giữ thầy, thầy giữ con.” Người học trò đáp: mỗi người hãy tự giữ mình, như vậy cả hai mới xuống an toàn. Đức Phật tán thành lời người học trò và dạy: “Giữ mình là giữ người, giữ người là giữ mình.” Giữ người mà cũng là giữ mình bằng cách nào? “Bằng nhẫn nại, không làm hại, tâm từ và lòng thương cảm” (SN 47.19, đoạn 2.4 và 3.4–3.5). Trong một mái nhà, khi một người giữ được tâm mình không bốc lửa, cả nhà bớt đi một đám cháy.

Nhẫn nại không phải cam chịu

Kinh Ví Dụ Cái Cưa dạy giữ tâm không sân hận, không khuyên ở lại nơi mình bị hành hạ. Bạn vẫn có thể nói thật một cách ôn hòa, đặt giới hạn, hoặc tạm rời đi. Nếu có bạo lực, hãy ưu tiên an toàn của bản thân và con cái, tìm đến người thân và cơ quan có trách nhiệm. Bài Nhẫn nại Ba-la-mật, Làm sao bớt nóng giận và Tha thứ khi bị tổn thương nói thêm về những điều này.

Một gợi ý nhỏ

Tối nay, trước khi ngủ, hãy viết ra một điều tốt nhỏ mà người khó tính kia đã làm trong ngày, dù chỉ là tắt giùm cái đèn. Đó là phần nước trong dưới lớp rêu. Rồi gửi một lời chúc ngắn theo tinh thần Kinh Từ Bi: “Mong người ấy được bình an” (Kinh Tập 1.8). Làm vậy một tuần, bạn sẽ thấy lớp rêu không còn che hết mặt hồ.