“Hạnh phúc là con đường”: lời Phật hay lời một thiền sư thời nay?

Câu nói từ đâu

Câu này lan rộng qua lời giảng của một thiền sư thời nay, người đã giúp rất nhiều người phương Tây và Việt Nam biết đến chánh niệm. Câu có dáng của một câu nói cũ hơn, của một nhà hoạt động hòa bình phương Tây thế kỷ hai mươi: “Không có con đường đến hòa bình, hòa bình là con đường.” Đó là một lời dạy hay của thời nay. Điều chúng tôi chỉ muốn nói rõ: câu này không tìm thấy trong kinh tạng Pāli, nên không nên ghi là “Đức Phật dạy”.

Chỗ câu nói gặp kinh: hạnh phúc dọc đường

Tăng Chi Bộ 10.2 (Cetanākaraṇīya Sutta) có một chuỗi rất đẹp. Đức Phật nói người giữ giới không cần ước “mong sao tôi không hối hận”, vì không hối hận tự đến với người giữ giới. Rồi cứ thế:

Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, với người có không hối tiếc, hân hoan sanh khởi. Này các Tỷ-kheo, với người có hân hoan, không cần phải làm với dụng ý rằng: “Mong rằng hoan hỷ sẽ sanh khởi nơi ta”. Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ kheo, với người có hoan hỷ , không cần phải làm với dụng ý rằng: “Mong rằng thân ta được khinh an”, Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, với người có ý hoan hỷ, thân được khinh an. Này các Tỷ-kheo, với người có thân khinh an, không cần phải làm với dụng ý rằng: “Mong rằng ta cảm thọ an lạc”. Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, với người có thân khinh an, an lạc được cảm thọ. Này các Tỷ-kheo, với người có an lạc, không cần phải làm với dụng ý: “Mong rằng tâm ta được Thiền định”. Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, với người có an lạc, tâm được Thiền định.

Tăng Chi Bộ 10.2 (AN 10.2), đoạn 1.4–1.18

Chữ dhammatā esā, “đó là lẽ tự nhiên”, lặp lại ở mỗi bước. Hạnh phúc không phải phần thưởng đợi ở cuối đường, mà nảy sinh ngay trên đường, từ một đời sống không làm hại ai. Trong Trung Bộ 36, Đức Phật kể lúc còn là Bồ-tát, sau nhiều năm khổ hạnh, Ngài nhớ lại niềm an lạc của thiền định thời thơ ấu và tự hỏi: “Sao ta lại sợ niềm an lạc ấy, niềm an lạc không dính đến dục lạc, không dính đến pháp bất thiện?” (MN 36, đoạn 32.2). Ngài thôi sợ niềm vui lành, và đó là bước ngoặt dẫn đến giác ngộ.

Phẩm An Lạc của Pháp Cú cũng mở đầu bằng niềm vui ngay trong đời: “Ta sống thật an lạc biết bao, lòng không oán ghét giữa những người oán ghét” (Pháp Cú 197).

Chỗ kinh nói thêm: không phải niềm vui nào cũng là đường

Trong Trung Bộ 36, niềm an lạc Bồ-tát chấp nhận được nói rõ là “không dính đến dục lạc, không dính đến pháp bất thiện”. Niềm vui do mua sắm, do hơn người, do được khen thì không phải con đường; nó thường kéo theo lo âu khi mất đi. Và kinh nói con đường có đích:

Không bệnh, lợi tối thượng,
Biết đủ, tiền tối thượng.
Thành tín đối với nhau,
Là bà con tối thượng,
Niết-bàn, lạc tối thượng.

Pháp Cú 204

Bát chánh đạo được gọi là con đường (magga) đưa đến sự chấm dứt khổ (Tương Ưng Bộ 45.8). Kinh vừa thấy niềm vui lành dọc đường, vừa không quên đích đến.

Phần nào có trong kinh, phần nào không

• Có trong kinh: hân hoan, hỷ, lạc sinh khởi tự nhiên trên đường tu (AN 10.2); không cần sợ niềm vui lành (MN 36); Niết-bàn là hạnh phúc cao nhất (Dhp 203–204).
• Diễn ý: “hạnh phúc là con đường”, nếu hiểu là niềm vui lành là một phần của con đường.
• Không tìm thấy: câu nói nguyên văn, và ý “không có con đường đến hạnh phúc”. Kinh nói rõ có con đường.

Một ví dụ

Một chị nhân viên văn phòng nói mình sẽ hạnh phúc khi trả xong nợ nhà, rồi khi con vào đại học, rồi khi nghỉ hưu. Đọc câu “hạnh phúc là con đường”, chị giật mình: mình đang hoãn hạnh phúc mãi. Đó là phần câu nói đúng. Nhưng nếu chị hiểu là “cứ làm gì vui thì làm”, chị sẽ lạc. Theo AN 10.2, niềm vui bền đến từ chỗ sống không hối hận: làm ăn ngay thẳng, nói lời tử tế, giữ giới. Niềm vui ấy có ngay hôm nay, và nó đưa chị đi xa hơn.

Một gợi ý nhỏ

Tối nay, trước khi ngủ, bạn thử nhớ lại một việc lành nhỏ trong ngày, như một lời cảm ơn hay một lần nhường nhịn, và để mình cảm nhận trọn niềm vui không hối hận ấy vài hơi thở. Kinh gọi đó là bước đầu của chuỗi hân hoan, hỷ, lạc. Bài Kinh Điềm Lành kể ba mươi tám điều làm nên hạnh phúc theo lời Phật.