Áp lực thi cử: Phật dạy gì cho người đang học

Học hành là điềm lành

Kinh Điềm Lành kể những điều đem lại an ổn cho đời người, trong đó có: “Học rộng, có nghề nghiệp, giới luật khéo học tập, lời nói khéo nói ra, là điềm lành cao quý nhất” (Kinh Tập 2.4, kệ 5). Trong Kinh Thi-ca-la-việt, người học trò được dạy phụng sự thầy bằng năm cách, cách cuối cùng là “cẩn trọng học nghề” (Trường Bộ 31, đoạn 29.2). Việc bạn đang ngồi ôn bài không phải chuyện riêng của điểm số. Đó là đang vun một điều lành.

Dây đàn không căng, không chùng

Tôn giả Soṇa nghĩ rằng mình là một trong những đệ tử ra sức tinh tấn của Đức Phật, vậy mà tâm vẫn chưa thoát khỏi các lậu hoặc. Nhà Ngài có của cải, nên Ngài tính chuyện hoàn tục, vừa hưởng của cải vừa làm phước (AN 6.55, đoạn 1.4–1.7). Đức Phật đến và hỏi: hồi còn ở nhà, ông có giỏi tiếng đàn vīṇā không? Thưa có. Khi dây đàn lên quá căng, tiếng đàn có ngân, có dễ chơi không? Thưa không. Khi dây quá chùng thì sao? Thưa cũng không. Còn khi dây không quá căng, không quá chùng, được lên đều đặn? Thưa, khi ấy đàn ngân hay và dễ chơi (đoạn 4.1–6.2). Rồi Ngài dạy:

—Cũng vậy, này Sona, khi tinh cần tinh tấn quá căng thẳng, thời đưa đến dao động; khi tinh cần tinh tấn quá thụ động, thời đưa đến biếng nhác. Do vậy, này Sona, Thầy phải an trú tinh tấn một cách bình đẳng, thể nhập các căn một cách bình đẳng, rồi tại đấy nắm giữ tướng.

Tăng Chi Bộ 6.55, đoạn 7.1–7.2

Về sau, nhờ giữ tinh tấn quân bình, Tôn giả Soṇa chứng quả A-la-hán (đoạn 8.1–8.4). Thử hình dung một học sinh lớp mười hai, mỗi đêm chỉ ngủ bốn tiếng, uống cà phê để thức. Đến ngày thi, đầu óc mụ mị, những gì đã học bỗng biến mất. Đó là dây đàn căng quá. Còn bạn kia cứ hẹn “mai học”, đến sát ngày mới mở sách: đó là dây đàn chùng.

Siêng năng mà không phóng dật

Pháp Cú khen “người siêng năng, giữ chánh niệm, việc làm trong sạch, hành động có cân nhắc” (Pháp Cú, kệ 24), và dạy: “Bằng siêng năng, không phóng dật, bằng tự chế và điều phục, người trí hãy tự dựng một hòn đảo mà nước lũ không thể nhận chìm” (kệ 25). Không phóng dật (appamāda) là không buông lung, luôn tỉnh táo. Với người đang học, đó là mỗi ngày một ít, đều đặn, biết mình đang làm gì, chứ không phải dồn hết vào mấy đêm cuối.

Khi lo âu nổi lên giữa giờ học

Lo về kết quả thi là chuyện bình thường. Nhưng lo đi lo lại câu “nếu trượt thì sao” không làm bài thi tốt hơn. Kinh Mũi Tên ví người đã đau mà còn tự sầu muộn thêm như bị bắn mũi tên thứ hai (SN 36.6, đoạn 1.8–1.10); nỗi lo quẩn quanh về kết quả cũng giống một mũi tên như vậy. Kinh An Trú Tầm dạy cách đối trị những ý nghĩ bất thiện cứ khởi lên, và người học có thể mượn cách ấy: chuyển tâm sang một đối tượng thiện khác; nếu vẫn chưa được, kinh chỉ thêm những cách khác, trong đó có “không nhớ đến, không chú tâm đến” ý nghĩ ấy (Trung Bộ 20, đoạn 3.1 và 5.1). Đối tượng thiện gần nhất luôn là hơi thở: “Thở vào dài, biết mình thở vào dài” (Trung Bộ 118, đoạn 18.1).

Đôi lời với cha mẹ

Kinh Thi-ca-la-việt kể bổn phận của cha mẹ là “cho con học nghề” (Trường Bộ 31, đoạn 28.4), tức là lo cho con điều kiện học, chứ không phải đặt lên vai con gánh nặng của kỳ vọng. Những ngày này, một bữa cơm bình thường và một câu “con cứ làm hết sức mình” là món quà lớn. Bài Dạy con theo lời Phật nói thêm điều này.

Một gợi ý cho mùa thi

Mỗi buổi học, đặt đồng hồ năm mươi phút, rồi nghỉ mười phút: đứng dậy, uống nước, thở chậm năm hơi. Ngủ đủ bảy tiếng mỗi đêm, kể cả đêm trước ngày thi. Khi bước vào phòng thi, trước khi lật đề, đặt hai tay lên bàn và thở ba hơi thật chậm. Dây đàn đã được lên vừa đủ. Bây giờ chỉ cần chơi.