Giết côn trùng có phạm giới không sát sinh

Luật tạng định nghĩa sát sinh thế nào

Luật tạng ghi lại chuyện Tôn giả Ưu-đà-di (Udāyī) giỏi bắn cung, vì ghét lũ quạ mà bắn chết chúng, chặt đầu cắm thành hàng. Đức Phật quở trách và chế định điều học: “Vị Tỷ-kheo nào cố ý đoạt mạng sống của sinh vật, phạm tội ưng đối trị” (Luật tạng, Ưng đối trị 61, đoạn 1.2–1.16.1). Phần giải thích rất chính xác:

Cố ý: sự vi phạm trong khi biết, trong khi có ý định, sau khi đã suy nghĩ, sau khi đã khẳng định. Sinh vật nghĩa là đề cập đến sinh vật là loài thú.

Luật tạng, Ưng đối trị 61, đoạn 2.1.5–2.1.8

Phần không phạm cũng rõ ràng: không phạm khi không cố ý, khi thất niệm, khi không biết, khi không có ý muốn cho chết (đoạn 2.3.1–2.3.5). Luật còn có một điều học kế bên: Tỷ-kheo không được dùng nước mà mình biết có sinh vật, khi biết rằng dùng thì chúng sẽ chết (Ưng đối trị 62). Những sinh vật nhỏ đến mức nằm trong ca nước cũng được Luật quan tâm. Đây là giới của chư Tăng, nhưng nó cho người tại gia thấy giới thứ nhất bao trùm đến đâu.

Theo chú giải, sát sinh hội đủ năm yếu tố: có sinh vật, biết đó là sinh vật, có tâm muốn giết, có hành động giết, và sinh vật chết do hành động ấy. Cách phân tích này giúp ta phân biệt: rửa rau mà vô tình cuốn trôi một con sâu nhỏ không biết, khác với chủ ý xịt thuốc vào tổ kiến.

Vì sao Đức Phật đề cao cả những sinh mạng nhỏ

Đức Phật dạy giới không sát sinh không phải như một điều cấm từ bên ngoài, mà như một món quà: “Vị Thánh đệ tử tránh xa sát sinh là đã cho vô lượng chúng sinh sự không sợ hãi, cho sự không thù oán, cho sự không làm hại” (Tăng Chi Bộ 8.39, đoạn 3.6). “Vô lượng chúng sinh” ấy có cả con kiến trên bậc thềm. Kinh Tiểu Nghiệp Phân Biệt tả người tránh sát sinh là người “buông gậy, buông dao, biết hổ thẹn, giàu lòng thương, sống với tâm mong điều lợi ích cho mọi loài có sự sống” (Trung Bộ 135, đoạn 6.1). Điều được vun bồi ở đây là lòng thương, và lòng thương không chọn kích thước.

Đức Phật cũng dạy: “Này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng chủ ý chính là nghiệp” (Tăng Chi Bộ 6.63, đoạn 33.3). Cái tâm cầm vợt điện đập muỗi trong cơn bực bội, nếu được lặp lại mỗi ngày, sẽ trở thành thói quen của tâm. Chính thói quen ấy đáng để ý hơn cả con muỗi.

Khi đã lỡ làm

Tương Ưng Bộ 42.8 kể về một vị thầy dạy rằng ai đã sát sinh thì chắc chắn đọa địa ngục; người đệ tử tin theo, nghĩ “ta đã sát sinh, ta chắc phải đọa”, và kinh nói nếu không buông được lời nói, ý nghĩ và cái thấy tuyệt vọng ấy, người ấy tự đẩy mình vào chỗ khổ (SN 42.8, đoạn 6.1–6.8). Đức Phật dạy khác. Người đệ tử của Ngài suy xét:

“Thế Tôn dùng nhiều phương tiện chỉ trích, công kích sát sanh và nói: ‘Chớ có sát sanh”. Nay ta có sát hại như thế này, hay như thế kia. Như vậy là không nên (sutthu), như vậy là không tốt. Và do duyên ấy ta có thể hối hận: ‘Ác nghiệp ta làm, nay sẽ không làm nữa’”. Người ấy do suy tư như vậy, liền từ bỏ sát sanh. Và trong tương lai, người ấy đình chỉ sát sanh. Như vậy, ác nghiệp ấy được vượt qua.

Tương Ưng Bộ 42.8, đoạn 7.8–7.16

Rồi kinh dạy tu tâm từ rộng khắp mười phương. Như người thổi tù và mạnh, tiếng vang khắp bốn phương không khó nhọc; cũng vậy, khi tâm từ được tu tập như thế, những nghiệp có giới hạn không còn đứng lại ở đó (đoạn 12.1–12.3). Đây là cách kinh dạy đối diện lỗi lầm: không chối bỏ, không dằn vặt, mà sửa mình và mở lòng. Bài Sám hối trong Phật giáo Nam truyền nói thêm.

Trong nhà mình, làm gì cho hợp

Thử hình dung một chị nội trợ phát hiện đàn kiến kéo vào hũ đường. Trước kia chị xịt thuốc ngay. Nay chị đặt hũ đường vào khay nước, lau sạch đường rơi, rắc chút bột quế nơi kiến đi. Vài hôm sau kiến tự tìm đường khác. Chị không cần giết con nào, và căn bếp vẫn sạch.

• Ngăn ngừa trước: giăng mùng, lắp lưới cửa, đậy kín thức ăn, dọn nước đọng, giữ nhà khô ráo.
• Xua đuổi thay vì giết: dùng mùi hương côn trùng tránh, dùng ly úp và tờ giấy để đưa con nhện, con gián ra ngoài.
• Khi buộc phải diệt để bảo vệ sức khỏe gia đình, như nơi có dịch sốt xuất huyết hay mối phá cột nhà, hãy thành thật rằng đó vẫn là sát sinh, làm với tâm không sân hận, và làm thêm việc thiện. Đừng tự dối mình, cũng đừng tự kết tội mình.

Một gợi ý nhỏ

Tuần này, mỗi khi định đập một con muỗi, bạn thử dừng lại một hơi thở, phẩy nhẹ nó đi, và thầm nhắc câu kệ trong Kinh Từ Bi: “Bất cứ chúng sinh nào đang có mặt, yếu hay mạnh, không sót một loài nào” (Kinh Tập 1.8, kệ 4). Một hơi thở ấy là lúc tâm từ có chỗ để lớn lên.