“Giữ cơn giận như cầm hòn than nóng”: lời kinh hay lời luận?

Câu nói lưu hành

Bản tiếng Việt hay gặp là: “Giữ mãi cơn giận cũng giống như cầm một hòn than nóng với ý định ném vào người khác; chính bạn là người bị bỏng.” Câu này thường được ghi “Đức Phật dạy”, đôi khi kèm hình một pho tượng. Ý câu rất đẹp và hữu ích. Câu hỏi ở đây chỉ là: hình ảnh ấy nằm ở đâu, và ai đã nói?

Trong kinh: không thấy nguyên văn

Tra các kinh về cơn giận trong Trường Bộ, Trung Bộ, Tương Ưng Bộ, Tăng Chi Bộ và Pháp Cú, chúng tôi không tìm thấy hình ảnh “cầm than để ném người”. Phẩm Phẫn Nộ của Pháp Cú (kệ 221–234) dùng hình ảnh người đánh xe ghìm cỗ xe đang lao chệch (Pháp Cú 222), không dùng hình ảnh hòn than. Vì vậy kết luận đúng mực là: câu này không tìm thấy trong kinh tạng Pāli.

Hòn than trong Thanh Tịnh Đạo

Hình ảnh ấy có thật, trong Thanh Tịnh Đạo của Ngài Phật Âm (Buddhaghosa), bộ luận soạn tại Sri Lanka khoảng thế kỷ thứ năm. Ở chương IX, phần dạy tu tâm từ, khi hành giả đã khuyên mình nhiều cách mà cơn giận với một người vẫn chưa nguôi, sách dạy hãy quán rằng mỗi người là chủ của nghiệp mình, và tự nói với mình:

Có lợi ích gì khi tức giận như vậy? Há chẳng phải nghiệp sân này của ngươi chỉ đưa đến hại cho ngươi? … Ngươi giống như kẻ tay cầm cục than nóng đỏ hay phân để đánh người, chưa gì chính mình đã cháy và hôi thối.

Thanh Tịnh Đạo, chương IX

Nguyên văn đoạn cuối: ubhohi hatthehi vītaccite vā aṅgāre, gūthaṃ vā gahetvā paraṃ paharitukāmo puriso viya attānameva paṭhamaṃ dahasi ceva duggandhañca karosi. Có hai khác biệt nhỏ với câu lưu hành: sách nói cả than lẫn phân (bị bỏng và bị hôi), và đây là lời tự nhắc của người đang tập tâm từ, không phải một câu châm ngôn đứng riêng. Câu “Ta là chủ của nghiệp mình” mà sách dựa vào thì có trong kinh: đó là điều thứ năm trong Tăng Chi Bộ 5.57, đoạn 1.7.

Trong kinh: lửa giận đốt chính mình

Ý của câu nói thì kinh có dạy, và dạy bằng hình ảnh lửa. Trong phần kệ của Kinh Người Hay Giận (Kodhana Sutta) có đoạn:

Người phẫn nộ thích thú
Làm ác như làm thiện,
Về sau phẫn nộ dứt,
Bị khổ như lửa đốt,

Tăng Chi Bộ 7.64 (AN 7.64), đoạn 14.1–14.4

Ngay sau đó kinh tả cơn giận lộ ra trên nét mặt như ngọn lửa bốc khói (đoạn 15.1–15.2). Vài kệ trước đó, kinh nói: “Cơn giận sinh điều bất lợi, cơn giận làm tâm rối loạn; hiểm họa sinh ra từ bên trong mà người ta không nhận biết” (đoạn 12.1–12.4). Trong Kinh Lửa Cháy, Đức Phật nói mắt, tai và mọi giác quan đều đang cháy “bằng lửa tham, lửa sân, lửa si” (Tương Ưng Bộ 35.28, đoạn 1.7). Hòn than của Thanh Tịnh Đạo vì thế không phải ý mới, mà là một cách nói sống động cho điều kinh đã dạy.

Tương Ưng Bộ 7.2 kể chuyện một người Bà-la-môn đến mắng Đức Phật. Ngài hỏi: nếu ông mời khách ăn mà khách không nhận, thức ăn ấy thuộc về ai? Ông đáp: thuộc về tôi. Ngài nói lời mắng hôm nay cũng vậy, Ngài không nhận, nên nó vẫn là của ông (SN 7.2, đoạn 2.7–2.11). Rồi Ngài nói kệ: “Ai giận lại người đang giận, chính người ấy tự làm mình tệ hơn; không giận lại người đang giận là thắng trận chiến khó thắng” (đoạn 5.1–5.4).

Phần nào có trong kinh, phần nào không

• Có trong kinh: cơn giận làm khổ chính người giận, “bị thiêu đốt như bị lửa đốt” (AN 7.64); ai giận lại thì tự làm mình tệ hơn (SN 7.2); lửa sân (SN 35.28).
• Có trong luận, không phải lời Phật: hình ảnh bốc than đỏ hay bốc phân để ném người (Thanh Tịnh Đạo, chương IX).
• Không tìm thấy: câu “giữ cơn giận như cầm hòn than nóng” như một lời Đức Phật nói ra.

Một ví dụ

Thử hình dung một người bị đồng nghiệp nhận vơ công sức trong cuộc họp. Tối đó họ soạn trong đầu cả chục câu đáp trả, nằm trằn trọc đến hai giờ sáng. Người đồng nghiệp ngủ ngon; người bị mất ngủ là họ. Họ chưa ném được hòn than nào, tay đã bỏng. Đây đúng là điều Kinh Người Hay Giận nói: người giận ngủ không yên, dù nằm trên giường êm (AN 7.64, đoạn 2.5–2.6).

Một gợi ý nhỏ

Bạn vẫn có thể giữ câu nói này làm lời nhắc, chỉ cần ghi đúng nguồn: “theo Thanh Tịnh Đạo”. Lần tới khi thấy mình đang “cầm than”, bạn thử đặt tay lên ngực, thở chậm ba hơi và nhớ hình ảnh người đánh xe trong Pháp Cú 222. Bài làm sao bớt nóng giận có thêm vài cách thực tập từ kinh.