“Không ai đáng thương hơn chính mình”: câu kệ còn một nửa

Câu chuyện trên lầu cao

Tương Ưng Bộ 3.8 (SN 3.8) kể rằng vua Ba-tư-nặc (Pasenadi) nước Kosala đang ở trên lầu với hoàng hậu Mạt-lợi (Mallikā). Vua hỏi: “Này Mallikā, có ai thân thương với nàng hơn chính nàng không?” Hoàng hậu đáp: “Tâu đại vương, không có ai thân thương với thiếp hơn chính thiếp. Còn đại vương thì sao?” Vua cũng nói: “Với ta cũng không có ai” (SN 3.8, đoạn 1.4–1.7).

Sau đó nhà vua xuống lầu, đến kể lại với Đức Phật (đoạn 2.1–2.8). Đức Phật hiểu chuyện và nói bài kệ sau (đoạn 3.1). Câu chuyện và bài kệ được ghi lại gần như y hệt trong Phật Tự Thuyết 5.1 (Ud 5.1), ở đó gọi là một lời cảm hứng (udāna).

Bài kệ đầy đủ

Sabbā disā anuparigamma cetasā, nevajjhagā piyataramattanā kvaci; evaṁ piyo puthu attā paresaṁ, tasmā na hiṁse paramattakāmo.

Tâm ta đi cùng khắp,
Tất cả mọi phương trời,
Cũng không tìm thấy được,
Ai thân hơn tự ngã.
Tự ngã đối mọi người,
Quá thân ái như vậy.
Vậy ai yêu tự ngã,
Chớ hại tự ngã người.

Tương Ưng Bộ 3.8, đoạn 4.1–4.4; Phật Tự Thuyết 5.1, đoạn 6.1–6.4

Hai dòng đầu là phần hay được trích. Hai dòng sau mới là kết luận của Đức Phật. Ngài không bảo nhà vua rằng nghĩ như vậy là sai, cũng không khen đó là đủ. Ngài dùng chính cảm nhận ai cũng có, rằng mình quý mình nhất, làm cây cầu để hiểu người khác: họ cũng quý họ như thế. Vế cuối của bài kệ là một lời dặn về hành động: na hiṁse, “chớ làm hại”.

Cùng một lối suy ra người trong kinh

Kinh Pháp Cú dùng đúng cách suy xét này: “Ai ai cũng run trước đòn roi, mạng sống ai cũng thương quý; lấy chính mình mà suy ra người, đừng giết, đừng xui ai giết” (Pháp Cú 130, cũng xem kệ 129). Cụm attānaṁ upamaṁ katvā, “lấy mình làm ví dụ”, là chìa khóa của cả hai bài kệ.

Trong Tương Ưng Bộ 47.19, Đức Phật kể chuyện hai thầy trò làm xiếc trên cây sào tre. Người thầy bảo: con giữ thầy, thầy giữ con; cô học trò đáp: mỗi người hãy tự giữ mình, như vậy cả hai mới xuống an toàn (SN 47.19, đoạn 1.3–1.12). Đức Phật nói cô học trò đã nói đúng cách (đoạn 2.1). Ngài dạy: “Giữ gìn mình là giữ gìn người; giữ gìn người là giữ gìn mình” (đoạn 2.4). Giữ mình bằng tu tập chánh niệm; giữ người bằng nhẫn nại, không làm hại, tâm từ và lòng thương cảm (đoạn 3.2–3.5).

Phần nào có trong kinh, phần nào không

• Có trong kinh: “Dùng tâm đi khắp mọi phương, chẳng thấy ai thân thương hơn chính mình” (SN 3.8, Ud 5.1), cùng câu chuyện vua Ba-tư-nặc và hoàng hậu Mạt-lợi.
• Diễn ý dễ lệch: “không ai đáng thương hơn chính mình”. Trong tiếng Việt, “đáng thương” có thể hiểu là “tội nghiệp”, trong khi piyatara là “thân thương hơn, quý hơn”.
• Không tìm thấy: những câu nối thêm như “vậy hãy sống cho mình trước”, “đừng hy sinh vì ai”. Kinh kết thúc bằng “chớ làm hại người khác”, theo hướng ngược lại.

Một ví dụ

Thử hình dung một người vừa trải qua một năm kiệt sức vì chăm lo cho mọi người mà quên mình. Họ đọc câu “không ai đáng thương hơn chính mình” và thấy nhẹ lòng. Điều đó tốt: kinh không bảo ta phải coi thường thân mình. Nhưng nếu họ đọc tiếp nửa sau câu kệ, họ sẽ thấy thêm một điều: người đồng nghiệp đang làm họ bực, đứa em hay đòi hỏi, cũng đang quý thân mình y như vậy. Thương mình đến đó thì tự nhiên bớt nặng lời với người.

Một gợi ý nhỏ

Tối nay, trước khi ngủ, bạn thử nghĩ đến một người đang làm mình khó chịu và nói thầm: “Người này cũng muốn được an vui như mình, cũng sợ khổ như mình.” Rồi gửi đến họ một câu trong Kinh Từ Bi: “Mong mọi loài được an vui.” Bài tâm từ là gì hướng dẫn thêm cách tập.