Làm ăn, buôn bán đúng chánh mạng theo lời Phật

Năm nghề không nên làm

Lời dạy ngắn nhất và rõ nhất về nghề nghiệp của người tại gia nằm trong Tăng Chi Bộ 5.177:

—Có năm nghề buôn bán này, này các Tỷ-kheo, một nam cư sĩ không nên làm. Thế nào là năm? Buôn bán đao kiếm, buôn bán người, buôn bán thịt, buôn bán rượu, buôn bán thuốc độc.

Tăng Chi Bộ 5.177, đoạn 1.1–1.3

Kinh không giải thích từng chữ. Theo chú giải, “buôn bán chúng sinh” là buôn bán người, “buôn bán thịt” là nuôi thú vật để bán thịt. Điểm chung của năm nghề là chúng trực tiếp làm tổn hại sự sống, hoặc làm người khác mất tỉnh táo, đúng với tinh thần của năm giới. Nếu bạn đang làm một công việc gần với các nghề này, kinh không nhằm phán xét bạn; đó là một hướng để từ từ chuyển đổi khi có điều kiện.

Siêng năng: người bán hàng ba buổi

Tăng Chi Bộ 3.19 nói: người bán hàng không chăm lo công việc chu đáo vào buổi sáng, buổi trưa và buổi chiều thì không thể có thêm của cải, cũng không làm tăng của cải đã có; người chăm lo chu đáo cả ba buổi thì làm được (AN 3.19, đoạn 1.1–1.3 và 3.1–3.3). Chữ “chu đáo” (sakkaccaṁ) nghĩa là làm với sự tôn trọng, tận tâm. Đây là phần nhân quả thấy ngay trong đời: không có phước nào thay được sự chăm chỉ.

Vì sao cùng một nghề mà người thành, người bại

Ngài Xá-lợi-phất (Sāriputta) từng hỏi: vì sao cùng một kiểu buôn bán, có người thất bại, có người không được như ý, có người được như ý, có người vượt cả mong đợi? Đức Phật kể bốn trường hợp: có người đến gặp một vị Sa-môn hay Bà-la-môn và mời “Xin Ngài cứ cho biết cần gì”, rồi không cho điều đã mời; có người cho nhưng không được như lời mời; có người cho đúng như lời mời; có người cho vượt cả lời mời. Nếu người ấy mệnh chung rồi sinh lại cõi này, việc buôn bán sẽ tương ứng như vậy (AN 4.79, đoạn 2.1–5.2).

Bài kinh nói về một nhân thuộc về nghiệp, nối qua nhiều đời. Đọc nó, ta không nên suy diễn từng vụ lời lỗ của ai là do đời trước, vì quả của nghiệp là điều Đức Phật dặn không nên suy đoán (AN 4.77, đoạn 1.7). Điều nên học là tinh thần của kinh: giữ lời hứa, và cho một cách rộng rãi, vui vẻ.

Của làm ra chân chánh, dùng vào việc xứng đáng

Tăng Chi Bộ 4.61 tả của cải của người Thánh đệ tử là của cải có được nhờ chăm chỉ và cố gắng, gầy dựng bằng chính đôi tay, đổ mồ hôi mà thành, ngay thẳng và đúng pháp (AN 4.61, đoạn 13.1). Với của ấy, người ấy làm bốn việc xứng đáng: làm cho chính mình, cha mẹ, vợ con, người làm và bạn bè được an vui; phòng ngừa tai họa từ lửa, nước, quan quyền, trộm cướp hay người thừa kế bất hảo; làm năm việc cúng hiến cho bà con, khách, người đã khuất, nhà nước và chư thiên; và cúng dường các vị Sa-môn sống chân chánh (đoạn 13.3–16.2).

Bài kệ cuối Kinh Thi-ca-la-việt thêm một lời khuyên: chia tài sản làm bốn phần. “Một phần để chi dùng, hai phần đem đầu tư vào việc làm ăn, phần thứ tư cất giữ, sẽ có lúc cần khi gặp hoạn nạn” (Trường Bộ 31, đoạn 26.17–26.22).

Thử hình dung

Thử hình dung một chị mở tiệm tạp hóa nhỏ. Khách hay hỏi mua rượu, bán rượu thì lời nhiều. Chị cân nhắc rồi quyết định không bán, nhưng mở thêm quầy rau sạch. Chị cân đúng, nói thật về hàng, mở cửa đúng giờ, giữ lời với nhà cung cấp. Cuối tháng, chị trích một phần nhỏ để biếu cha mẹ, một phần dâng cơm chùa. Có tháng lời ít, nhưng chị ngủ yên. Đó là hình ảnh của chánh mạng: không chỉ là tránh năm nghề, mà là cả cách làm việc và cách dùng tiền.

Một gợi ý nhỏ

Tuần này, hãy dành mười phút nhìn lại công việc của mình qua ba câu hỏi: Việc mình làm có gây hại trực tiếp cho ai không? Mình có nói thật với khách hàng, đồng nghiệp không? Tiền mình kiếm được đang đi về đâu? Không cần thay đổi hết ngay, chỉ cần chọn một điều nhỏ để làm tốt hơn.