Mất việc, thất nghiệp: Phật dạy gì

Được và mất: tám pháp của đời

Đức Phật dạy: “Được lợi và mất lợi, danh tiếng và tiếng xấu, bị chê và được khen, sung sướng và đau khổ”, tám pháp này xoay vần theo thế gian (Tăng Chi Bộ 8.6, đoạn 1.1–1.3). Điều đáng chú ý là kinh nói rõ: vị Thánh đệ tử đã nghe Pháp “cũng có khi được lợi, có khi mất lợi” (đoạn 2.2). Học Pháp không làm ta miễn nhiễm với mất mát. Chỗ khác nhau là người học Pháp khi gặp mất lợi thì suy xét: điều này đã đến với ta, nhưng nó vô thường, là khổ, là pháp phải đổi thay; và mất lợi “không chiếm lấy tâm” vị ấy (đoạn 6.1).

Thử hình dung anh Hùng, bốn mươi hai tuổi, kế toán trưởng của một công ty mười năm, bị cắt giảm trong một đợt tái cấu trúc. Anh không làm gì sai. Nhưng suốt tuần đầu, anh không dám nói với vợ, sáng vẫn mặc sơ mi ra khỏi nhà rồi ngồi quán cà phê đến chiều. Mất việc đã đau, giấu giếm còn làm anh đau gấp bội.

Mũi tên thứ hai

Kinh Mũi Tên ví người bị khổ thọ mà còn sầu muộn, than khóc như người trúng một mũi tên rồi lại trúng thêm mũi tên thứ hai, cắm tiếp vào gần vết thương (Tương Ưng Bộ 36.6, đoạn 1.8–1.10). Kinh nói về cảm thọ nơi thân; mượn hình ảnh ấy cho chuyện mất việc: tờ thông báo là mũi tên thứ nhất. Những ý nghĩ “mình thất bại”, “mọi người coi thường mình”, “sẽ không bao giờ tìm được việc nữa” là những mũi tên mình tự bắn thêm. Kinh còn nhận xét rằng khi bị khổ thọ chạm đến, người chưa học Pháp thường tìm vui trong dục lạc vì không biết lối thoát nào khác (đoạn 1.16–1.18). Rượu, cờ bạc, những đêm lướt mạng không ngủ, có thể làm quên trong chốc lát, nhưng không giúp bạn đứng dậy.

Đứng dậy từng bước

Trong Tăng Chi Bộ 8.54, Đức Phật dạy ông Dīghajāṇu bốn điều đem lại lợi ích ngay trong đời này cho người tại gia. Thứ nhất là đầy đủ sự siêng năng: dù làm nghề gì, người ấy khéo léo, biết cách làm cho xong việc (đoạn 2.4–2.8). Thứ hai là giữ gìn tài sản làm ra một cách chân chánh (đoạn 3.1–3.5). Thứ ba là có bạn lành: gần gũi, trò chuyện với những người có niềm tin, giới, lòng rộng rãi, trí tuệ (đoạn 4.2). Thứ tư là sống cân bằng, biết thu biết chi, “không quá phung phí, không quá khắc khổ” (đoạn 5.2).

Áp vào lúc mất việc: học thêm một kỹ năng để “khéo léo trong nghề”, rà lại chi tiêu cho cân bằng, và tìm đến bạn lành thay vì đóng cửa một mình. Trường Bộ 31 còn dạy chia tài sản làm bốn phần, trong đó một phần “cất giữ, sẽ có lúc cần khi gặp hoạn nạn” (đoạn 26.17–26.22). Nếu bạn đã có phần ấy, đây chính là lúc dùng nó mà không cần áy náy. Nếu chưa, khi có việc trở lại, hãy bắt đầu để dành.

Niềm vui không ai lấy được

Tăng Chi Bộ 4.62 kể bốn niềm vui của người tại gia: có của cải, dùng của cải, không mắc nợ, và không lỗi lầm. Bài kệ kết thúc rằng ba niềm vui đầu “so với niềm vui không lỗi lầm, không bằng được một phần mười sáu” (AN 4.62, kệ 8). Công việc có thể mất, nhưng nếu bạn đã làm việc ngay thẳng, không gian dối, không hại ai, thì niềm vui ấy vẫn còn nguyên. Vì vậy, dù túng quẫn, đừng đổi nó lấy một công việc trái lương tâm; bài Làm ăn đúng chánh mạng nói về điều này.

Khi lòng quá nặng

Nếu bạn thấy mình mất ngủ nhiều tuần, không muốn gặp ai, hay có ý nghĩ muốn kết thúc tất cả, xin hãy nói ngay với một người thân, gọi bác sĩ, hoặc đến cơ sở y tế gần nhất; ở Việt Nam, khi nguy hiểm tức thời, hãy gọi cấp cứu 115. Đó không phải là yếu đuối. Đức Phật gọi bạn lành là toàn bộ đời sống phạm hạnh (Tương Ưng Bộ 45.2); lúc này, người bạn lành có thể là người cứu bạn. Bài Nợ nần, áp lực tiền bạc và Buồn chán kéo dài có thể giúp thêm.

Một gợi ý nhỏ

Tối nay, hãy kể cho một người trong nhà nghe chuyện mình mất việc, nếu bạn chưa kể. Rồi viết ra ba việc nhỏ cho ngày mai: một việc cho hồ sơ, một việc cho sức khỏe, một việc cho người khác. Trước khi ngủ, nói thầm câu trong Tăng Chi Bộ 8.6: “Mất lợi này đã đến với ta, nhưng nó vô thường.” Rồi thở ra thật dài.