Nghiệp có chuyển được không

Hai cách hiểu lệch

Có người hiểu nghiệp như số mệnh đã an bài. Có người lại tin chỉ cần làm một lễ là nghiệp xấu được xóa. Kinh Pāli không ủng hộ cả hai. Các bài Nghiệp là gì, có phải số mệnh và Nghiệp chướng có thật không đã bàn phần nền; bài này hỏi tiếp: nghiệp đã làm rồi thì có đổi được gì không.

Nghiệp không tự biến mất

Ta tuyên bố rằng, này các Tỷ-kheo, các nghiệp được tư niệm, được làm, được tích tập, nếu không cảm thọ (kết quả) thời không có chấm dứt, dầu quả ấy thuộc trong đời hiện tại, hay thuộc trong đời sau.

Tăng Chi Bộ 10.219, đoạn 1.1–1.2

Pháp Cú cũng nói: chẳng có chốn nào trên thế gian mà đứng đó thoát khỏi nghiệp ác (Pháp Cú, kệ 127). Vì vậy không có nghi lễ nào “xóa sổ” nghiệp. Tương Ưng Bộ 42.6 ví: một người ném tảng đá lớn xuống hồ sâu, rồi cả đám đông tụ lại chắp tay khấn “Nổi lên đi, tảng đá!”, tảng đá cũng không vì lời khấn mà nổi lên (SN 42.6, đoạn 5.1–5.6). Pháp Cú kết lại: “Sạch hay nhơ là chuyện riêng mỗi người, không ai làm sạch thay người khác được” (Pháp Cú, kệ 165).

Nhưng quả không cứng nhắc như bản án

Nếu dừng ở đó, ta dễ rơi vào thuyết định mệnh. Tăng Chi Bộ 3.100 mở đầu: nếu ai nói “người này làm nghiệp thế nào thì cảm nhận y như thế ấy”, thì đời sống phạm hạnh không thể có, không có cơ hội chấm dứt khổ; còn nếu nói “người này làm nghiệp cần được cảm nhận theo cách nào thì cảm nhận quả theo cách ấy”, thì đời sống phạm hạnh mới có, và có cơ hội chấm dứt khổ (AN 3.100, đoạn 1.1–1.4). Rồi Đức Phật đưa ra hình ảnh:

—Thưa đúng vậy, bạch Thế Tôn. Vì cớ sao? Nước trong chén nhỏ này là ít, do nắm muối này, nước trở thành mặn, không uống được. —Ví như, này các Tỷ-kheo, có người bỏ một nắm muối vào sông Hằng. Các Thầy nghĩ như thế nào, này các Tỷ-kheo, sông Hằng có vì nắm muối trở thành mặn và không uống được phải không? —Thưa không, bạch Thế Tôn. Vì cớ sao? Lớn là cả khối nước sông Hằng.

Tăng Chi Bộ 3.100, đoạn 4.1–4.12

Chén nước nhỏ là người chưa tu tập thân, giới, tâm, tuệ, tâm hẹp hòi, sống trong khổ; với người ấy, một việc ác nhỏ cũng có thể đưa vào địa ngục. Sông Hằng là người đã tu tập thân, giới, tâm, tuệ, tâm rộng lớn, sống với tâm vô lượng; cùng việc ác nhỏ ấy, người này chỉ cảm nhận quả ngay trong đời này, không còn sót lại chút nào, huống gì nhiều (đoạn 1.5–3.3). Nắm muối không biến mất. Nhưng lượng nước thì ta làm cho lớn lên được.

Câu chuyện Aṅgulimāla

Ương-quật-ma-la (Aṅgulimāla), người Việt cũng quen gọi là Vô Não, từng là tên cướp giết rất nhiều người. Gặp Đức Phật, ông ném gươm giáo xuống vực, đảnh lễ và xin xuất gia (MN 86, đoạn 6.14–6.21), về sau chứng quả A-la-hán (đoạn 16.1–16.3). Nhưng nghiệp cũ không biến mất: một hôm đi khất thực, ông bị người ta ném đất, ném gậy, ném sỏi, đầu vỡ, máu chảy, bát vỡ, y rách. Đức Phật nói: “Hãy chịu đựng, này Bà-la-môn, hãy chịu đựng. Quả của nghiệp mà lẽ ra con phải chịu trong địa ngục nhiều năm, nhiều trăm năm, nhiều nghìn năm, nay con đang trải qua ngay trong đời này” (đoạn 17.2–17.7). Rồi Ngài Ương-quật-ma-la nói lên bài kệ mà Pháp Cú cũng ghi lại:

Ai dùng các hạnh lành,
Làm xóa mờ nghiệp ác,
Chói sáng rực đời này,
Như trăng thoát mây che.

Pháp Cú, kệ 173; Trung Bộ 86, đoạn 18.7–18.10

Bài Ương-quật-ma-la, kẻ sát nhân thành bậc Thánh kể đầy đủ câu chuyện.

Tâm vô lượng làm dòng sông rộng ra

Tăng Chi Bộ 10.219 chỉ ra cách làm cho “nước” rộng ra. Vị Thánh đệ tử sống với tâm từ trải khắp mọi phương, rộng lớn, vô lượng, không oán, không hại, rồi biết rằng: “Trước kia tâm ta nhỏ hẹp, chưa được tu tập; nay tâm ta vô lượng, khéo tu tập. Nghiệp nào làm có giới hạn thì không còn đọng lại, không còn đứng vững ở đó” (AN 10.219, đoạn 2.1–3.2). Kinh còn nói: thân này không ai mang theo được, chính tâm mới là cái ở bên trong con người; vị ấy biết rằng nghiệp ác đã làm trước kia sẽ được trải qua ở đây, không theo mình sang đời sau (đoạn 6.2–6.6). Vì vậy người tu tâm từ, bi, hỷ, xả không để quá khứ đè nặng, mà chú tâm làm cho tâm mình lớn lên hôm nay.

Vậy “chuyển nghiệp” là gì

Thử hình dung một người từng gian dối trong làm ăn. Một ngày anh tỉnh ra, xin lỗi và đền bù những gì có thể, giữ giới không nói dối, mỗi tối rải tâm từ. Vài khách cũ vẫn không tin anh, đó là quả của việc cũ. Nhưng anh không còn sống trong nỗi sợ bị lộ, và cái “chén nước” của anh đang thành một dòng sông. Bài Sám hối trong Phật giáo Nam truyền nói thêm về cách nhận lỗi và làm mới.

Một gợi ý nhỏ

Chọn một việc chưa tốt mình từng làm, đừng tự hành hạ vì nó. Trong tuần này, làm một việc thiện cụ thể theo hướng ngược lại, và mỗi tối dành năm phút gửi tâm từ đến chính mình và đến người đã bị mình làm tổn thương.